Kleine Stad

Naar Blijdorp

2006-10-16T14:25:00.000+02:00

In de voorbije raadsperiode, de vier jaar met het motto ‘bouwkranen in de stad’, kwam niets van de grond in Gouda. Ja, een piepklein buurtje achter de spoorlijn bij wijze van noodgreep omdat de bouw van kantoren niet doorging. Wat de inwoners wel volop zagen waren foto’s van stadsbestuurders die intentieverklaringen ondertekenden en die lachend het glas hieven onder een bouwbord. Van de intenties hoorde je later niets meer en het bord verdween zodra vaststond dat de geschetste woningen geen klanten lokten.

Om in aanmerking te komen voor bouwen in de Zuidplaspolder, waar van het rijk dertigduizend woningen mogen komen, was Gouda genoodzaakt aansluiting te zoeken bij één of meer andere gemeenten, dat was duidelijk.

Mijn bestuurders kennende, voorzag ik een beschamende vertoning. Een mallotige balts met verkeerde diersoorten. Een opgedirkte flirt met schichtige buurmeisjes. Voor samengaan met Waddinxveen zouden de dames en heren al te schijterig zijn, verwachtte ik. Laat staan dat ze het hele rijtje gemeenten langs de Gouwe zouden durven vragen om een commune te stichten, lightrail-city. In het college zat geen liefhebber van modeltreintjes meer. Nee, het zou – triest maar waar – uitdraaien op een gooi naar Reeuwijk. Of Moordrecht. Of allebei. Alsof dat bestuurskracht opleverde. Tot een fusie zou het nooit komen. Het zou allemaal nog het meeste lijken op een pedofiele aanranding.

Gelukkig sloeg ik de plank finaal mis.

Daar verraste het stadsbestuur mij zowaar met dúrf! Daar sloeg het zomaar twee achterwaartse stappen over! Daar leek het warempel te begrijpen hoe fusies werken! Normaal is een fusie iets tussen partijen van gelijke grootte. Maar een kleintje kan proberen een grotere te versieren. Ook al zal de benaderde lummel gniffelen om de eigendunk van het ukkie, hij zal zich toch een beetje vereerd voelen - en het brutale opdondertje kan met zijn bravoure een paar leuke wensen vervuld krijgen.

Ach wat lacht mij als burger nu allemaal toe! Een wereldhaven in plaats van treurig-lege grachten. Geen pijpententoonstelling of sullig verzetsmuseum (alsof verzet tegenwoordig geen terrorisme heet), maar een volkenkundig en een natuurmuseum om trots op te zijn. Witte de With in plaats van de Stadsgalerie. Museum Boijmans. Een échte stadsschouwburg in plaats van een dorpse voorziening voor cabaretiers en het theater van de lach. En binnen een paar jaar de flitsende metroverbinding waarnaar we zo lang hebben uitgezien.

Morgen lekker naar Blijdorp.

oktober 2006

Historische woorden

2006-07-06T12:47:00.000+02:00

Met woorden wek je geschiedenis tot leven. Dezer dagen verschenen er een paar op het Goudse pand Westhaven 17. De gevel van het enigszins vervallen herenhuis is opgeknapt en nu staat daar ineens in heldere, sierlijke krulletters: Den Engel - Anno 1357.

Heeft de eigenaar het streekarchief bezocht? Bladerde hij in het onvolprezen werk van Gouda's vroegere hbs-leraar dr. C.J. Matthijs? Las hij diens handgeschreven folianten met eigendomsoverzichten van zowat alle percelen in de binnenstad? Trof hij het bewuste jaartal aan met de vermelding dat er destijds iemand op de plaats van zijn huis leefde in een pand genaamd Den Engel?

De pui van het huidige pand aan de Westhaven stamt uit de eervorige eeuw, ouder zal hij niet zijn. De rest van het huis, afgezien van de fundamenten misschien, staat er ook niet langer dan de meeste andere huizen aan de gracht. Dertien-zeven-en-vijftig! Daarmee zou Gouda ineens een véél ouder intact gebleven pand bezitten dan iemand wist. Twee eeuwen zichtbare geschiedenis erbij. Een paar vakkundig door de meesterschilder aangebrachte woordjes. Klaar.

Een ander staaltje van eigenbelang dienend historisch woordgebruik valt deze dagen te zien in de krant, in artikelen over de bouw van een nieuw cursusgebouw voor de Muziekschool en de Werkschuit aan de Jeruzalemstraat. Volgens het gemeentelijke voornemen moet het Raoul Wallenbergplantsoen voor dit gebouw verdwijnen. In persberichten rept de gemeente met geen woord over dat plantsoen.

In plaats van te melden wat verdwijnt, krijgen de liefhebbers van oud Gouda een van vet druipend kluifje toegeworpen. De gemeente gaat bouwen op de plaats van het vroegere klooster van de collatiebroeders. ‘Een locatie bij uitstek waar bezoekers de geschiedenis van de stad kunnen beleven.’ Een prachtige plek voor cultuur, en historie vormt het uitgangspunt voor de nieuwbouw, aldus de gemeente. Wie de berichten oppervlakkig leest zou denken dat het oude klooster opnieuw wordt opgetrokken.

Als geschiedenis een kwestie is van gekrulde letters en zelfingenomen woorden, moeten we dan niet Desiderius Erasmus volledig in Gouda's stadshistorie inlijven? Voorwenden dat Dirk Volkertszoon Coornhert een volbloed Gouwenaar was? Liegen hoeft niet, selecteren wat je uitkomt is meestal voldoende.

juli 2006

Koude kunstjes

2006-04-28T16:35:00.000+02:00

Je kunt bijvoorbeeld ongedierte uit de ramen laten kruipen. Vreeswekkende torren met scharende tentakels, wreed gekrulde en gemeen gepunte achterlijven, gepantserde leden en geschubde lullen. Je kunt ook oudburgemeesters in de vensters projecteren. Raamgrote koppen die grimassen naar het publiek.

Of het Goudse stadhuis veranderen in een machinekamer. Tandraderen draaien, palletjes verschieten, lopende banden knarsen en uit denkbeeldige gaten ontsnapt stoom. Met een geluidsband vol hels dreunend gestamp, hees sissen en schril gefluit. Of een apenrots van het gebouw maken. Er overal beesten tegenop laten klauteren, behendige dieren die elkaar achterna zitten, vastgrijpen, copuleren en schijnbaar met hun uitwerpselen naar de kijker smijten.

Je zou de suikertaart die het stadhuis van nature is kunnen laten smelten. Langzaam laten afkalven onder het aannemen van steeds bedorvener kleuren, met geluid van smeltend ijs of het gorgelen en rochelen van een half verstopt afvoerputje. Je zou het gebouw kunnen veranderen in een opzichtige reclamezuil met telkens veranderende, schurkachtig reclameboodschappen. Een orgie van kapitalistische grofheid en zelfverheerlijking, onze eigen maatschappij, ons alledaags proletendom.

Een bordeel zou ook kunnen. Een donkerlila tempel met diffuus verlichte rode ramen waaruit voluptueuze dames, zwaar opgetut hun schaamteloos omhoog geduwde, bleek uit hun kleding puilende tieten laten zien.

Ach, eigenlijk is alles beter dan we sinds twee jaar gewend zijn van de zich kunstenaar noemende Fransman Patrice Warrener. Maar hoop doet leven. Het is nog geen Kerstmis en voor de nieuwe directeur van de Stichting Marketing Gouda vormt Anton Pieck misschien niet de absolute artistieke wereldtop.

april 2006

Zilverschim

2006-04-19T18:42:00.000+02:00

Hoe lang geleden speelde de Ceteco-affaire? Wie weet nog waar hij over ging? Of dat Gouda er een bijrolletje in vervulde?

De Ceteco-affaire - ik fris de hersenen maar even op - handelde over het bankiertje spelen van de provincie Zuid-Holland. Dat min of meer illegale bedrijf leverde aardige winsten op totdat de firma Ceteco, een handelsonderneming die witgoed verkocht in Zuid-Amerika, over de kop ging. Het provinciebestuur wist overal van en waarschijnlijk droeg zelfs de minister van Binnenlandse Zaken er kennis van, maar toen het mis ging was vooral uitvoerend ambtenaar Karel Baarspul de gebeten hond. Wekenlang figureerde hij op de voorpagina´s.

Omdat zijn foto in alle kranten stond, werd Baarspul op slag een bekende Gouwenaar. In zijn woonplaats wachtte hij de uitkomst af van het proces dat zijn werkgever tegen hem aanspande. Eerst als een wat stram voortbewegende schim in het straatbeeld, daarna als tijdelijk ober bij De Zalm. Tegenwoordig - lang na zijn ontslag en een gerechtelijke uitspraak - kom ik hem tegen als medewerker van de Krant van Gouda.

Aangezien Baarspul in zijn getuigenissen gewag maakte van een lening van Gouda aan de provincie, kwam ook de kaasstad in opspraak. Die lening was voornamelijk bedoeld om voor het rijk te verhullen dat Gouda flink had gespaard in de periode dat de stad extra rijksgeld kreeg als zogenaamd armlastige artikel 12-gemeente.

Het hele verhaal over de Ceteco-affaire is door Karel Baarspul beschreven in zijn roman Zilverpolder. Of beter: door ghostwriter Micha Kat, een journalist die jarenlang werkte voor NRC Handelsblad en die deze krant tegenwoordig met een website bestrijdt. Kat noemt zichzelf NRC-ombudsman.

Het mooie van een roman is zijn lange looptijd. Geen hond zal nog het officiële overheidsrapport over de Ceteco-affaire lezen. Zilverpolder daarentegen wordt nog regelmatig uitgeleend door de Goudse openbare bibliotheek. Ik kan het boek iedereen aanbevelen. Smullen is het.

Wel kleven aan de roman enkele manco´s. De personages zijn heel erg cliché. Vrouwen huilen, mannen troosten. Het tweede gebrek is dat de drijfveren van de realistische fictieschrijver Karel Baarspul niet uit de verf komen. Dacht hij de gemeenschap een goede dienst te bewijzen? Is hij de Eichmann die willekeurig welke opdracht zou hebben uitgevoerd? Na lezing van het boek is Baarspul schimmiger dan ooit. Een wat stijve man met de schouders hoog in zijn regenjas. Scherper wil het beeld niet worden.

april 2006

Gaudí, Gouda

2006-04-11T17:18:00.000+02:00

De tegenwoordige toeristische bloei van Barcelona is voor een belangrijk deel te danken aan de gebouwen van Antoni Gaudí (1852-1926). Staande voor zijn Sagrada Familia dwalen mijn gedachten vanzelf naar het stadhuis van Gouda. Even barok. Net zo pompeus. Allebei van suiker met van alles erop gespoten.

Is het zo gemakkelijk bezoekers te trekken? Een beetje buitenissigheid. Extravagante lef. Een knieval voor de volkse voorkeur voor tierelantijnen, ruches en glimmertjes. Kasteel De Haar te Haarzuilens met een heleboel extra Efteling erop en eraan - is dat alles?

Als Gouda toeristen wil trekken, waarom verheft het dan niet zijn stadhuis tot standaard voor nieuwbouw? Te experimenteel? Een te groot waagstuk? Niks hoor. Mislukken de eerste pogingen, dan bied je niet-architecten de mogelijkheid om iets aan de gebouwen toe te voegen. Een oorlogsmonumentje met een drakendoder in een te krappe beha. Een Coornhert-gedenkteken. Een carillonnetje. Een mechanisch poppenspel. Een zelfportretje boven de kelderingang. Zo doet de tijd vanzelf zijn werk. Vormt zich vanzelf barok.

Net als naar de gebouwen van Gaudí komen veel mensen kijken naar Gouda´s sprookjeskasteel, zijn eeuwenoude, telkens verder opgesmukte stadhuis. Dat pleit voor meer suikertaarten. Eén op de plek van het oude politiebureau. Een rijtje in de Rozendaal. Een groepje op het Bolwerk.

Gaudí´s naar ontwerp van chocoladefabriek Steenland of suikerwerkmaker Schuttelaar, dat is wat Gouda nodig heeft.

april 2006

Kunstwerk

2006-03-18T15:22:00.000+01:00

In Gouda staat een kunstwerk dat alleen in de winter functioneert. Het kan nog even worden bezichtigd, voordat de lente toeslaat.

Het gaat om een boom of struik in de Herenstraat. Kom je vanuit de Prins Hendrikstraat, dan zie je hem bijna direct rechts, tegen de blinde zijmuur van het eerste huizenblok. De naam van de kunstenaar ben ik even vergeten. Het is een vrouw. Ze stond onlangs weer in de krant.

Het kunstwerk begint onderaan ogenschijnlijk als een normale boom of struik. Het vertakt zich direct vanaf de grond. De stammetjes en de eerste verdere uitwaaieringen ogen eveneens gewoontjes. Ze zijn, zoals bij veel bomen, somber grijsgroen van kleur. Pas waar de boom of struik zich verliest in honderden takjes, voltrekt zich het kunstzinnige wonder. Dit is het beste te volgen als de zon schijnt.

Hogerop in de struik of boom verkleuren de takjes van donker en grauw naar fris groengeel. Het is het groenige geel dat twee seizoenen geleden reeds is aangegroeid. Vervolgens mengt zich dit geelgroen heel even met een zweempje oranje en dan gebeurt het.

De boom verdwijnt. De teergekleurde takken zijn opeens weg. Onzichtbaar. Foetsie. Opgelost in de achtergrond. Verzwolgen door de baksteen van de stadsvernieuwing.

En daar houdt het wonder niet op. Even hoger spat de boom alsnog uiteen in een fijne kroon van helder rood. Als het dezelfde boom is tenminste. Want de uitbundig wegspetterende rode lijntjes manifesteren zich los van de boom of struik, het saaie ding een eindje daaronder. De zwevende stralenkroon ontsnapt aan het dagelijkse houtgewas.

Ik las over de kunstenaar dat zij tegenwoordig triomfen viert in Japan. Vanwege het zenboeddhistische karakter van haar werk. Oosterlingen waarderen de elementen tijd, cyclische herhalingen en vergankelijkheid in haar oeuvre. Ook de onnadrukkelijke manier waarmee zij die elementen naar voren brengt spreekt hen aan.

Hoe heet ze ook alweer.

maart 2006

Dagdroom

2006-03-05T11:40:00.000+01:00

Naarmate de overheid er meer reclame voor maakt, groeit mijn wantrouwen. Waarom kiezen wij een gemeenteraad?

Aan het leeuwendeel van de Goudse begroting komt geen gemeenteraad te pas. Geld voor armen en scholen moet strikt volgens rijksregels worden verdeeld. Ook de meeste andere uitgaven zijn gebonden aan voorschriften. Daar waar de rijksoverheid de gemeenten vrijlaat, handelt Gouda naar de richtlijnen van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten om te voorkomen dat rechtsongelijkheid met andere plaatsen ontstaat. Voor bijzondere gelden kan de gemeente tegenwoordig projectvoorstellen indienen bij de provincie of het rijk. Ook die moeten voldoen aan héél veel eisen. Geld voor wegonderhoud? De volgorde waarin stadsdelen aan de beurt komen berust op een technische beoordeling en met het inrichten van de straat bemoeien de bewoners zich rechtstreeks. Daar heb je ook geen gemeenteraad voor nodig. Al met al schat ik het aandeel van de begroting waarover de gemeenteraad echt zelf beslist op twee procent. Heeft het zin om daarvoor vijfendertig mensen te kiezen? Zodat zij op hun beurt vijf of zes dure wethouders boven de ambtelijke directie kunnen plaatsen?

En dan: wat valt er eigenlijk te kiezen? Telkens als tijdens de verkiezingsdebatten op Gouwestad een propagandafilmpje wordt vertoond, haasten de andere partijen zich te verklaren dat hetzelfde moois ook in hún programma staat. Dat die programma's er helemaal niet toe doen, bewijzen ook de voormalige raadsleden van de Goudse VVD. Ze werden om niks gedumpt en duiken nu vrolijk op bij andere partijen.

Niet alleen tussen de programma’s, ook tussen de raadsleden zit nauwelijks verschil. Bekijk ze maar eens. Ze komen allemaal uit dezelfde sociale klasse. Ze verdienen modaal tot tweemaal modaal. Echte rijken halen hun neus op voor het raadswerk, armen krijgen geen kans om op te klimmen binnen de partij. Raadsleden en kandidaat-raadsleden zijn ambtenaren en semi-ambtenaren. Qua persoonlijkheid zie je vooral strebers met een air van idealisme. Ze zijn ook te herkennen aan een behoorlijke eigendunk. Waar zij in de afgelopen jaren alle subsidies voor anderen hebben afgeschaft – ‘de gemeente hoeft uw hobby niet te bekostigen, kijkt u zelf maar hoe u de uitvoering van uw koor financiert, hoe u uw cursus bij de Werkschuit, uw buurtsamenkomst, uw bejaardenbijeenkomst, uw tentoonstelling betaalt’ - daar houden zij voor zichzelf en hun beschaafde werkje-in-de-vrije-tijd een mooie vergoeding in stand. Per persoon het jaarinkomen van een bijstandtrekker.

Nee, wie naar de stembus gaat, doet dat uit overwegingen van geloof. Geloof in een democratische dagdroom.

maart 2006

Talent

2006-02-18T22:02:00.000+01:00

De politiek keert zich af van de kunst. Tot voor kort konden kunstenaars die het financieel niet rooiden genieten van een speciale bijstandsregeling. Die mogelijkheid is voor de meesten voorbij. Na vier jaar WIK moeten zij solliciteren.

Hoe het in andere plaatsen is weet ik niet, maar de drijfjacht van het Goudse CWI om kunstenaars in een betaalde baan te krijgen is hard. Een kunstenaar die in handen valt van het Goudse CWI mag zijn vak niet langer uitoefenen, mag er geen atelier op nahouden en mag niet exposeren. De kunstenaar - het CWI beschouwt hem als voormalig kunstenaar - moet de hele week zijn best doen om aan werk te komen en zich elk moment van de dag beschikbaar houden voor de arbeidsmarkt. De gevolgde hbo-opleiding doet er niet toe, ervaring telt niet.

Een Goudse maker van prachtig gekleurde, stripachtige pentekeningen, bijna zestig jaar oud, een man die als hij een handige zaakwaarnemer had zonder moeite zou kunnen publiceren in bekende tijdschriften in binnen- en buitenland – die man werkt sinds een tijdje als orderpicker bij Intertoys. Op een anoniem industrieterrein tussen de asielzoekers met een voorlopige status en nieuwe Marokkanen. Het werk valt hem zwaar, maar de mensen zijn vriendelijk. Het integratiedebat op de televisie, zegt hij, staat mijlenver af van zijn dagelijkse praktijk.

Een begenadigd fotografe en beeldend kunstenaar, één die ook als mimespeler successen boekt, maar weinig inkomsten, een jaar of vijfendertig, is gedwongen tot twee bijbanen. Eén als productiemedewerker bij Promen, tussen de verstandelijk gehandicapten, en één als rondbrengster van post. De post loopt uiteen van ongevraagde lifestyle-tijdschriften tot reclameblaadjes van loterijen (‘GEFELICITEERD mevrouw die-en-die! U bent de gelukkige WINNAAR van EEN MILJOEN EURO!’).

Een derde kunstenaar, één die tot voor kort een gewaardeerde nevenfunctie vervulde bij een kunstinstelling, een man van een jaar of vijfenveertig, slachtoffer van het schrappen van de ID-banen door de overheid, is nog werkloos. Als hij zijn trajectbegeleider (kennelijk schamen CWI-functionarissen zich zo voor hun taak dat zij doen alsof zij een functie bij de spoorwegen bekleden) – als hij zijn trajectbegeleider laat zien naar welke scholen hij sollicitaties verstuurde, wuift deze zijn zijn brieven weg en eist van hem dat hij zich onverwijld meldt aan de lopende band van een productiebedrijf of bij een call-center buiten de stad.

De verhalen van mijn geplaagde collega’s roepen de vraag op hoe groot het maatschappelijke nut is van het verspreiden van ongevraagd drukwerk en het in elkaar zetten of bij elkaar rapen van modieuze kunststof hebbedingetjes die niet langer dan een jaar meegaan. Dat er menselijk talent wordt verspild is wel duidelijk.

Is economie misschien niet helemaal hetzelfde als beschaving?

februari 2006

Kwartier

2006-02-04T13:50:00.000+01:00

Wat komt er terecht van het culturele kwartier? Het kwartier dat de gemeente voor ogen schemert in het gebied tussen de Sint-Janskerk en de muziektent in het Houtmansplantsoen? Is er buiten het halve rondje-om-de-kerk iets te doen in dat buurtje?

Vijftien jaar geleden was het goed mogelijk geweest om de kwijnende basisschool aan de Spieringstraat te verhuizen naar een ander gebouw en ter plekke een intiem pleintje te scheppen voor culturele activiteiten. Ateliers en een theatertje in het schoolgebouw. Een paar nette eetcafés er tegenover. Terrassen op de plaats van de geparkeerde auto’s. Geen blik meer door de straat.
Maar de oude onderwijsinstelling bloeide wonderbaarlijk op. De vervallen en leegstaande bedrijfspanden aan de overkant werden de één na de ander opgeknapt en kwamen eveneens weer tot leven.
Van verkassen van de school kan geen sprake meer zijn.

Sinds ik weet van het voornemen van de gemeente, houdt de vraag naar de praktische uitvoering mij bezig. Als ik mijn ogen mag geloven en als de berichten in de krant correct zijn, dan is er in het gebiedje juist een culturele leegloop gaande.

De winkel met schildersbenodigdheden is opgedoekt. Kunstcentrum Burgvliet mag na de restauratie niet terugkeren naar de Jeruzalemkapel, zo wordt gezegd. De Stadsgalerie, weet ik, zag zich vorig jaar gedwongen om zijn openingstijden te beperken. Beide instellingen zullen bovendien eind volgend jaar hun subsidie verliezen en verloren gaan. En museumgoudaA blijkt genoodzaakt om op maandag en zondag te sluiten teneinde voldoende geld over te houden voor activiteiten - de activiteiten waar het allemaal om draait.

Met het noemen van de voorbeelden bekruipt mij een akelige gedachte. De gedachte dat de gemeente misschien wel op schema ligt. Als de inkrimping van openingstijden in dit tempo doorgaat, spreken we dan niet rond 2015 van een cultureel kwartier?

Op vrijdag - van kwart vóór vier tot vier uur?

februari 2006

Ambtenaar

2006-01-21T19:12:00.000+01:00

Stel ik was een ambtenaar van bouw- en woningtoezicht. Een die elke dag met zóóóóóóó’n gezicht thuiskwam.

“Hoe was het op je werk?”
“Ach gewoon. Niks.”
“Wat heb je gedaan?”
“Een sloopvergunning gegeven voor een schuur die acht jaar geleden werd afgebroken. En een ondernemer zo ver gekregen dat hij vergunning aanvraagt voor een hek dat hij in 2003 neerzette.”
“Niks interessants?”
“Neu... of nou ja, weet je nog dat er appartementen moesten komen boven de winkels aan de Markt? Het project ‘Wonen boven winkels’, bij Albert Heijn en zo? Nou, daarvoor moest een achteringang worden gemaakt vanuit de Naaierstraat. De winkeliers wilden namelijk geen ruimte afstaan aan de voorkant. Die achteringang bestaat intussen al jaren. Alleen kwamen er geen achttien appartementen, zoals de bedoeling was. Er kwam er maar één. En de weelderige daktuin die de omwonenden bij hoog en bij laag was beloofd vanwege het groen dat voor die smerige achteropgang moest wijken, die daktuin kwam er al helemáál niet. Wij konden er weinig tegen uitrichten. Normaal laat je het dan gewoon zitten. Maar deze keer moest ik de politiek er een officieel besluit over laten nemen. Nou, dat vinden ze niet leuk hoor, de dames en heren politici. Maar ja, één of andere boze bewoner bleef maar brieven schrijven. Ik moest wel.”

Stel ik was zo’n ambtenaar. Zou ik dan blij zijn met de invoering van welstandsvrije gebieden in Gouda? Stukjes grond buiten de bebouwde kom waar het uiterlijk er niet zo toe doet? Zou ik dan vanwege een paar romantische stedenbouwers die lopen te zwijmelen over de rafelranden van de stad, rafelranden waar de vermenging van functies alles zo spannend maakt, rafelranden waar zogenaamd zo’n hele interessante dynamiek heerst - zou ik daarvoor dan mijn principes opzij zetten?

Stel je voor: alle volkstuinen welstandsvrij. Natuurlijk, volkstuinen zijn soms anarchistische bedoeningen. Langs de spoorlijn zagen ze me aankomen. Maar zou ik als gerespecteerd ambtenaar van bouw- en woningtoezicht ook de keurige volkstuinverenigingen willen vrijlaten? De verenigingen waarvan de besturen doodsbang zijn voor mijn aanschrijvingen? Die strak gereglementeerde complexen waar ze alles doen wat ik zeg? Huisjes niet hoger dan twee meter drieëndertig en een halve centimeter en allemaal verplicht bruin. Kassen per se met schuine kappen. Geen ronde modellen of van die met plastic beklede dingen die ze tegenwoordig in tuincentra verkopen. Zouden ik mij dat vanwege een paar wereldvreemde beleidsjongens laten afnemen?

Stel ik was een ambtenaar. Ik zou wel gék zijn.

januari 2006

Observant

2006-01-02T11:16:00.000+01:00

Ik zag hem op de regionale televisie en sindsdien droom ik van zijn beroep. Tegelijk met de invoering van beveiligingscamera’s in de binnenstad is de mooiste werkplek geschapen die ik mij kan voorstellen. Wat wil je later worden? Ach, met hoeveel trots zou ik mij tooien in het uniform van Stadstoezicht Gouda. Het uniform met het begeerde woord op de epaulet. Observant.

In mijn verbeelding ben ik hem al.

Geen moment wordt verpest door faalangst. Laten de metingen geen criminaliteit zien, dan looft men mijn werk om zijn preventieve belang. Is de misdaad er wel, dan hoef ik die niet op te merken. Ik kan gewoon een paar banden terugspoelen nadat er aangifte is gedaan. Natuurlijk zou het mooi zijn als ik af toe een heterdaadje doorgaf aan de politie, nodig is het niet.

Mijn werkdruk is te verwaarlozen. Ik zit en ik kijk televisie. Televisie zonder onderbreking van reclame. Zonder hinderlijke aankondigingen van omroepen. Zonder geluid van lachmachines. Zonder opzwepende muziek. Zonder gegier van banden bij een achtervolging. Zonder Amerikaans geknauw of ondertiteling. Kalme beelden van fietsers, wandelaars en hondenuitlaters. Vroeger waren er omroepen die zulke beelden uitzonden bij wijze van pauzeprogramma. Uren kon ik er naar kijken. Tegenwoordig schijnt het niet meer te mogen in verband met aantasting van de persoonlijke levenssfeer.

Welnu, daarin zit mijn grootste geluk. In de persoonlijke levenssfeer. Mijn ultieme vreugde is het gevolg van mijn goddelijke positie. Ik ben de alziende. De alwetende. De kenner van het ongekende. Reken maar dat ik een boel waarneem. Op tientallen beeldschermen trekken ze aan me voorbij. De Gouwenaars die ik wel ken. Ze wanen zich onbespied. Het sociale masker dat ze voor iedereen ophouden, is afgezakt. Ik zie hun misstapjes, hun aarzelingen, hun onhandigheid, hun kledingprobleempje, hun moment van ijdelheid. Ik zie ze ’s ochtends vroeg schichtig met hun hond een zijstraatje inschieten. Ik zie ze omkijken naar wie hen aantrekkelijk voorkomt, of vreemd. Ik zie ze hun hand door het haar halen, ik zie hoe ze hun gulp controleren en even in een etalageruit kijken voordat ze ergens binnenstappen.

Degenen die van mijn beroep afweten, zullen achter mijn rug praatjes verkopen. Ze zullen me voyeur noemen. Ze zullen de gek met mij steken met termen als Völkerische Beobachter of waarnemend agent. Logisch, want ze leven in angst. Hoeveel weet ik van hen? Meer dan ze kunnen overzien. Ik weet hoe ze zich GEDRAGEN. Ik weet wanneer ze hun passen versnellen of vertragen. Ik merk wie ze proberen te ontwijken en met wie ze graag in gesprek zouden komen. Ik zie hoe vaak ze van hun werk weglopen voor een sigaretje. Ik ken hun ommetje tussen de middag. De winkels van hun voorkeur. Hun léven.

Ik heb ze allemaal, allemaal in de gaten.

En ik krijg er geld voor op de koop toe.

januari 2006

Bagger

2005-12-16T14:35:00.000+01:00

Het grote baggeren is begonnen. Om planten en dieren te sparen, gebeurt het in de winter. Wat doen baggeraars de rest van het jaar? Waarschijnlijk verkopen ze ijs.

In de IJssel draaien en stampen schepen. Eén wil zijn lading, opgehapt bij de begraafplaats, stroomafwaarts wegbrengen. De Haastrechtsebrug gaat open, maar de boot komt vast te zitten op de bodem van de vaargeul. Op de dijk vormt zich een file, de rotonde staat direct vol.

In de Turfmarkt verplaatst een platte schuit met een uitgeklapt hek voorop alles wat hij tegenkomt naar een plek in het midden. Daar steken fietssturen boven het water uit. Veegt de schuit enkel rommel op? IJzerwaren die straks aan wal worden gehesen? Of lukt het hem om onder water een berg modder te verzamelen?

De pijplijn door de sloot langs de Gouderakse Tiendweg gedraagt zich vreemd. Het zuigbootje heeft er een luchtbel in geperst. Die bel begeleidt mij als ik langsfiets. Telkens stijgt een deel van de buizen boven het water uit en verdwijnt dan weer naar de diepte. Het is net het monster van Loch Ness. Waar de buizen losjes aan elkaar zitten, spuit hij water als een walvis.

De boot in de IJssel zit muurvast. In paniek blaast het schip blauwe rookwolken. Ze onttrekken het lege brugwachtershuisje aan het gezicht en stijgen op naar de camera waarmee de brug van afstand wordt bediend. Zal de schipper een deel van zijn lading moeten prijsgeven om los te raken? De ruimte tussen de brughoofden is smal. Gaat de schipper zijn blubber misschien neerleggen op het wegdek? Ineens komt er weer beweging in de boot. Langzaam schuift een boeg tevoorschijn: de Fata Morgana uit Hardinxveld.

Waar blijft alle Goudse bagger? In de polder is het duidelijk. Daar is een dijkje opgeworpen rond een weiland. Daar wijzen alle buizen naartoe. Maar hier in de stad? Er is dringend behoefte aan uitleg.

Waarom, vraag ik mij af, staan nergens voorlichters bij het spektakel? Nu het met het culturele kwartier niks wordt - dat blijft het bekende halve rondje om de kerk, hooguit een beetje uitgedund - nu zou je verwachten dat het idee voor het havenkwartier extra enthousiast ter hand zou worden genomen. Waarom zwermt er geen havenstad-promotieteam om ons heen? Blozende meisjes in lieslaarzen en oliepakken, uitgerust met fleurig drukwerk?

Hoe komen jongetjes van mijn leeftijd nu aan informatie voor hun werkstukken en hun spreekbeurten?

De ijssalon is dicht.

december 2005

Twijfel

2005-12-05T14:42:00.000+01:00

Voor veel mensen is het wereldwijde web een zegen. Eindelijk kunnen zij naar hartelust chatten, skypen en bloggen. Zo ook voor mij, zo ook ik. Maar valt er op het grote web nog iets aardigs toe te voegen aan de bestaande informatie? Iets aardigs over Gouda bijvoorbeeld. Hebben we over die stad niet al de schitterende weblogs ‘Gwenny’s dagelijkse dingen’, ‘Da’s pas Helderman’ en het vanuit Australië geschreven ‘Joop Gouda Mulholland’?

Wie ‘Gouda' intypt in een zoekmachine, vindt de gemeente. Daarna volgt de VVV. Goede derde is steevast Gouda-Online, een grabbelton van koopjes, uitgaanstips, foto’s van oude gebouwen, een plattegrond en het weerbericht. Iedereen kan zijn link aan deze site toevoegen, en dat gebeurt, zodat Gouda-Online de meer bekende startpagina’s voor wat de kaasstad betreft naar de kroon steekt. Wie houdt van visuele rust en van overzicht, kan beter naar de ‘internetgemeentegids’ gaan, ook al is de algemene informatie op deze site van vóór de omwisseling van guldens naar euro’s.

Tik je ‘Gouda’ in op een zoekmachine die niet-Nederlandse sites doorploegt, dan springt er kaas tevoorschijn. Kaas gemaakt in Salmon Arm, Brits Columbia (‘folow the Silver Creek Road around the bend just off the highway’). Kaas gemaakt in Winchester, op autorit-afstand van Los Angeles en San Diego, vlak bij het gigantische Zuid-Californische waterreservoir-in-aanbouw. En kaas van een Belgische traiteur.
Verder kun je kiezen uit een rejseforsikring en een reseförsäkring. Het blijken op Skandinavië gerichte reisverzekeringen te zijn van De Goudse.

Wat je ook voorgeschoteld krijgt, is het bordspel ‘Gouda! Gouda!’, de eerste creatie van de trotse Belg Fréderic Moyersoen. ‘Je controleert een bende van 5 muizen in een wedloop naar kaas. Om ze te doen bewegen, werp je speciale dobbelstenen met gekleurde zijden. Een groen resultaat laat je toe om één muis naar voren te bewegen, een rood resultaat verplicht je om één muis achteruit te bewegen, een geel resultaat heeft geen effect.’

Is het wereldwijde web wel een goede plek voor een hoekje getiteld Kleine stad, Gouda in stukjes? Niet zelden bekruipt mij twijfel.

december 2005

Meneer Li Ka-shing

2005-11-24T12:26:00.000+01:00

Meneer Li Ka-shing heeft er een winkel bij. Op de Goudse Kleiweg. Daar is sinds een maandje een Ici Paris XL gevestigd. Een soort parfumerie. De Hongkong-Chinees baat in de Goudse binnenstad ook al een Kruidvat en een Trekpleister uit.
Meneer Li Ka-shing heeft het goede voor met Gouda en de Gouwenaars. In zijn drogisterijwinkels verkoopt hij niet alleen drop en scheerzeep, maar af en toe ook blijken van cultuur. Een tijdje geleden het complete oeuvre van Bach en Mozart. De koorwerken van Mendelssohn. Opera’s van Verdi en Puccini. Zo’n beetje alle boeken van Louis Couperus. En nu een bloemlezing uit het werk van de grootste filosofen ter wereld, wijsgeren uit heden en verleden. Bovendien is meneer Li Ka-shing niet duur.
Langzamerhand bestaan nagenoeg alle winkels aan de Goudse Kleiweg uit schakeltjes van landelijke en internationale ketens. Het concern Vendex/KBB is eigenaar van de Hema, V&D, M&S Mode, Hunkemöller, Claudia Sträter – o nee, die laatste hebben we nog niet - en bezit elders in de stad natuurlijk de Praxis en Dixons. Andere concerns zijn even goed vertegenwoordigd.
Toch zie ik meneer Li Ka-shing als een apart geval. Meneer Li Ka-shing is oneindig veel breder georiënteerd dan collega’s en concurrenten. Zijn hoofdbedrijf Hutchison Whampoa zit ook in het containervervoer. Hij is onder andere eigenaar van ECT, de grote overslagterminal in Rotterdam. Verder doet hij aan telecommunicatie, onroerend goed en energie.
De dochter van het hoofdbedrijf waar meneer Li Ka-shing zijn winkelkleindochtertjes onder vallen, heet A.S. Wilson. Buiten Nederland bezit juf Wilson nog een heleboel meer drogisterijen, parfumerieën en aanverwante winkels.
Behalve liefde voor cultuur en een brede zakelijke belangstelling valt nog een derde eigenschap op van meneer Li Ka-shing. En niet de slechtste. Meneer Li Ka-shing doet aan liefdadigheid.
Sinds hij vijfentwintig jaar geleden in Hongkong begon, gaf hij al 845 miljoen dollar uit aan goede doelen. Zijn laatste schenking, hoor ik, betreft een miljoenengift voor medisch onderzoek naar overgewicht. Overgewicht bij kinderen.
Om dat laatste koop ik mijn snoepgoed voor Sinterklaas deze keer op de Kleiweg. Chocoladeletters. Speculaaspoppen. Taaitaai. Marsepein. Strooigoed. Dropveters. Twixrepen. Wijngumballen.
In een winkels van meneer Li Ka-shing heb ik geen last van mijn geweten.
En mocht het nodig worden, dan verkoopt hij een middel om af te vallen.

november 2005

Kampioenschap

2005-11-03T09:17:00.000+01:00

Het wemelt van de rommelmarkten, agrarische dagen, beestenmarkten en waterspektakels in de omgeving van Gouda. Dit jaar valt op fietsafstand zelfs een nationaal kampioenschap te beleven.
Een paar plakletters volstaan om de naam van het dorp te veranderen. Polsstokkerdam. Langs de middenvaart staan auto’s en bij het verenigingsgebouw ziet het zwart van de rijwielen. Als ik een programmaboekje koop van twee euro, mag ik het weiland betreden met muziek, een broodje-saté-bakker en een feesttent.
De beste plaatsen langs het brede, rechthoekige water dat het weiland in tweeën deelt zijn bezet door boerengezinnen. Zij hebben klap- en tuinstoeltjes van huis meegebracht. Een losse bouwsteiger en een smal bruggetje worden ingenomen door de jeugd. Een plekje in de begroeiing van de waterkant is nog net te vinden.
De muziek verstomt en een opgewonden boerenstem neemt de ether over. Aan de uiteinden van drie lange houten steigers, anderhalve meter boven de waterspiegel, beginnen springers en hun assistenten lange alluminium lichtmasten, van onderen verzwaard met ijzeren ringen en een dito punt, secuur in het water te plaatsen. Ieder in zijn eigen tempo. Ze schuiven de paal een beetje zus. Ze trekken de paal een beetje zo. Daarna rekt de springer zich om het resultaat te beoordelen en eventueel een plakkertje aan te brengen op de plaats waar hij straks de paal wil grijpen. Soms moet een mast helemaal overnieuw in het water worden geplant en begint het schuiven van voren af aan. Vervolgens komt een helper naast de baan in beweging. Met een gevorkte stok duwt hij de paal een eindje van de kant af, niet te ver en niet te dichtbij, en houdt hem daarna in positie.
De springer en zijn trainer, teruggelopen naar het begin van de lange steiger, gebaren naar de stokkenduwer om de paal exact in het midden van de aanvliegroute te krijgen. De springer spuit zijn handen in met een wondermiddeltje en wrijft ermee over zijn ene omwikkelde wreef. En dan ineens is het zover.
Op blote voeten rent de springer of springster naar de paal. Er achteraan de begeleider, roepend van ‘hup, hup, hup’. De springer klemt zich vast in de mast, klautert zodra de paal een beetje tot rust komt naar het hoogste punt, vertrouwt dat de paal voldoende vaart zal houden om naar de overkant te vallen en... laat zich in het water plonzen. Met een touw trekt de trainer de paal naar zich toe. Een druipende springer hijst zich tussen de toeschouwers op de walkant.
Een cameraman van Omrop Fryslân beneemt mij het zicht op de teleurstelling.

september 2005

Na de vakantie

2005-10-20T12:26:00.000+02:00

De wereld krimpt. Door de toegenomen snelheid van vervoer en communicatiemiddelen is geen plek op aarde is nog onbereikbaar, niets ver weg. Mijn collega’s komen van vakantie terug met verhalen over Thailand en Nicaragua en ik zou als ik mezelf ertoe dwong ongelimiteerd kunnen skypen met mijn zusjes in Nieuw Zeeland. Als je op de televisie ziet hoe Oost-Chinese steden aanwassen, hoe onafzienbare krottenwijken zich hechten aan Indiase metropolen en hoe Bakoe er tegenwoordig uitziet, dan komen de skylines van Amsterdam en Rotterdam je aandoenlijk voor. Die twee of drie nietige wolkenkrabbertjes, nog geen tiende van de hoogte die je in New York aantreft, die paar sprieten langs de Zuidas...
Gouda krimpt mee. Vooral na de vakantie heb ik er last van. Het overvalt me reeds als ik een week ben weg geweest. Na iedere periode van afwezigheid lijkt Gouda nietiger, komen de straten mij dorpser voor, de inwoners kleinsteedser.
Meestal probeer ik na terugkeer van vakantie in mijn gewone doen te komen door oude kranten te lezen. Maar de informatie lijkt mee gekrompen. Geen enkele wetenswaardigheid dit jaar. Alleen op de volkstuin weet men mij een nieuwtje te vertellen. De zuidwestelijke randweg komt er voorlopig niet. Voor deze weg zou een deel van de tuinders van Groenakker moeten wijken. “De plannenmakers”, grinniken mijn zegslieden, “hebben de rotondes te dicht bij elkaar getekend. Alles moet over.”
Hoe het komt weet ik niet, maar de nietigheid van Gouda vervult mij eerder met wrevel dan met compassie. Dat eeuwige beachvolleybal. Die slome plattelandskermis. Die gemeente die zich druk maakt over twee of drie nieuwe Panoramaflats en een tramlijntje achter het station.
Voelen anderen ook ergernis als ze aan het kleinsteedse karakter van Gouda denken? Overvalt het schrijver Arnon Grunberg? In mijn oude kranten lees ik van hem: “Het station van Oswiecim is groter dan ik dacht. Ik vermoedde een dorp, maar het station geeft de indruk van een kleine stad, iets als Gouda maar dan in Polen.”
Oswiecim is Pools voor Auschwitz.
Nou ja, díe associatie heb ik gelukkig nog niet.

augustus 2005

Zwaluwen

2005-07-04T13:11:00.000+02:00

Vorig jaar verving een straatgenoot een aantal dakpannen. In plaats van de gebruikelijke legde hij voor elk weggehaald steenbaksel een daktegel met een uitstulping en een gaatje terug. Voor de gierzwaluw.
In het voorjaar zag ik mijn straatgenoot opnieuw bezig op zijn dak. Met gevaar voor zijn leven schroefde hij vanaf een zwiepende ladder een kastje aan de daklijst. Terug op de grond legde hij uit waarom. De zwaluwpannen hadden nog geen vogelgebroed opgeleverd, dus probeerde hij het met een luxemodel. Trots wees hij naar het houten kastje dat hij eigenhandig volgens de tekening van een natuurvereniging had vervaardigd.
In de weken erna hield ik zijn huis in de gaten. Op de hoek van de Blauwstraat en de Naaierstraat hadden de zwaluwen een paar jaar geleden terrein verloren. Daar was het dak vernieuwd waar je ze altijd onder zag vliegen en vandaan zag schieten. De beestjes zouden zeker behoefte hebben aan vervangende woonruimte. Een bouwval aan Achter de Vismarkt vormde nog wel een drukgebruikte behuizing, maar hoe lang zou dat krot nog overeind blijven staan?
Later in het voorjaar vroeg ik mijn straatgenoot naar zijn succes. Een paar keer had ik bij het langslopen schel gepiep gehoord, dus ik verwachtte een enthousiast relaas.
Hij keek me somber aan.
“Niets,” zei hij. “Ze willen niet.”
“Maar ik heb ze gehoord!”
Mijn straatgenoot schudde zijn hoofd. Hij bekende enigszins besmuikt geregeld een bandje te hebben afgespeeld met zwaluwgeluiden. “Ze leven namelijk in kolonies,” legde hij uit. “Dus als ze denken dat er andere zitten, komen ze misschien...”
Inmiddels heeft mijn straatgenoot de hoop opgegeven. Althans voor dit seizoen.
Net als hij waarschijnlijk heb ik mij afgevraagd waarom zwaluwen voorbijscheren aan zijn goed voorziene dak. Aan de windrichting waar hij zijn nestpannen plaatste kan het niet liggen. Niet in de volle zon. Werkte zijn geluidsbandje averechts? Of waren er in de binnenstad van Gouda nog ruim voldoende oude, vochtige, scheve en met rottend hout gecapitonneerde plekjes onder de daken? Hoefden de zwaluwen zich niet te verlagen tot Rockwool en spaanplaatgas? En hoe - nu we toch vragen stellen - stonden zwaluwen eigenlijk geestelijk of instinctief tegenover de bemoeizorg van een dierenvriend?

juli 2005

Grote voeten

2005-07-03T13:21:00.000+02:00

Ineens bevond ik mij tussen wandelaars. Links en rechts schoten ze mij voorbij. Hun snelheden lagen tussen rennen en overdreven doorstappen.
Speedy volkje.
Eén hield zijn gezicht tot vlak bij de grond. Een ander legde het hoofd in de nek en maaide met zijn armen iedereen van de weg die niet snel genoeg opzij stapte. Nog weer een wandelaar smeet haar benen naar voren en zweefde er met de rest van haar lichaam achteraan. Ik liep in de weg, dat was duidelijk.
Vanaf een hekje bij een weiland gezeten, zag ik het wandelfestijn op het anders zo stille boerenweggetje een tijdlang aan. Mijn vooroordeel dat wandelverenigingen hun ledenaanwas danken aan doorverwijzingen van huisartsen en medisch specialisten kreeg af en toe een krachtige bevestiging. Verbeten, zorgelijke koppen. Steunzooldragers met x- en y-benen. Reumatisch vergroeide ruggen met stram harkende onderdanen. Rachitisch kromgetrokken spillebenen. Fanatieke, op één punt gerichte blikken achter de jampotbodems van een ziekenfondsbril.
Maar na de verspreide kopgroep van snelheidsduivels nam de indruk van armoedigheid en gezondheidsklachten af. Er verschenen nu wandelaars die om zich heen keken en groetten. Ze droegen ook niet allemaal meer die eeuwige linnen tasjes. Na een tijdje werd het gezellig. Groepen met elkaar keuvelende en zingende vrouwen. Paren in uniseks gekleed, lopend in gelijk verende, opgewekte pas.
Nog weer later vielen er gaten in de wandelkaravaan. Stelletjes wezen elkaar op scholeksters die een kraai van hun nest probeerden weg te jagen en vertraagden hun tempo om te zien hoe het zou aflopen. Een jonge man deed een manke na, tot hilariteit van zijn vriendin. De wandelaars droegen gekleurde windjacks en lang niet allemaal meer bergschoenen. Eén loper floot een aria. Het slot van La Traviata van Guiseppe Verdi als ik mij niet vergiste.
En toen zag ik Bibi.
Zorgeloos en zomers. In haar lichtblauwe jasje. Met een kek en felrood rugzakje achterop. Een blos van de buitenlucht sierde haar wangen. Naast haar beende Martin, slungelig ontspannen, bijna slenterend vergeleken met de korte stapjes van zijn echtvriendin.
“Hé Kees!” groette Bibi enthousiast. De twee kwamen lachend naar me toe en beantwoordden blijmoedig al mijn vragen over de plaats en het tijdstip waarop ze waren vertrokken en de route die ze hadden afgelegd. Ze bleken er al vijftien kilometer op te hebben zitten. Het was een mooie tocht. Ze praatten honderduit en oogden alsof ze net aan de wandeling waren begonnen. Ze leken de tijd te vergeten en ik moest ze aansporen om niet alle contact met de sliert van lopers te verliezen.
Toch wel een gezonde sport dus. Al had Martin misschien..., nou ja... bij zijn lengte...

juni 2005

Ander nieuws

2005-07-03T12:56:00.000+02:00

Een andere krant, een andere kant. Een gratis proefabonnement op het Reformatorisch Dagblad geeft mij een andere kijk. Niet in het laatst op mijn eigen stad. Gouda en omgeving komen in het blad geregeld voor. De streek waarin Bergambacht, Ammerstol en Stolwijk liggen, figureert zelfs vaker in de kolommen dan Amsterdam. We wonen duidelijk in de bible belt.
Het Reformatorisch Dagblad mag in veel opzichten een kwaliteitskrant genoemd. Het blad is zonder sensatiezucht geschreven. Toch is de keuze van het plaatselijke nieuws opmerkelijk.
Een nieuwe vleugel aan een Goudse school bleek goed voor een artikel met foto in het landelijke medium. Er stond niet bij dat het om een reformatorische school ging. De strekking luidde: eindelijk heeft deze school de overheid ervan kunnen overtuigen dat het leerlingenaantal stabiel blijft.
Een paar dagen later hetzelfde onderwerp in een paginagrote advertentie. Met de annonce feliciteren bouwbedrijven het schoolbestuur. Een dergelijke gesponsorde advertentie zie ik normaal alleen bij nationale gebeurtenissen, zeg maar als de Westerscheldetunnel wordt geopend, of de Hogesnelheidslijn.
Nieuws was ook het ‘bezinningscongres’ in Gouda over ‘moeten of ont-moeten’. Het congres vond geen doorgang wegens gebrek aan belangstelling, maar de krant wijdt er toch een tweekolommer aan. De organisator, het van oorsprong gereformeerd vrijgemaakte verband Sensor had met drama, meditatie, muziek en verbeelding de ‘hele rechterflank van de orthodoxe gezindte’ willen bereiken.
Sinds mijn proefabonnement op het RD weet ik ook van het bestaan van twee meisjes op kamers aan de Karnemelksloot die een vriendschap sloten voor het leven. Toen ze nog op hetzelfde huisnummer woonden, voerden ze urenlange gesprekken op de trap. Nu hebben ze verschillende voordeuren, maar zien ze elkaar ook. ’s Zondags bezoeken ze ieder een andere kerk, maar als hen geestelijke nood overvalt, bidden ze samen.
Het meest aangrijpende verhaal over Gouda dat ik de afgelopen veertien dagen las ging over een jongen in de brugklas van de Goudse Driestar die verslingerd raakte aan heavy metal. Tijdens het beluisteren van deze muziek kwam het zover dat zijn vriend een pentagoon op zijn lichaam tatoeëerde en hijzelf een omgekeerd kruis. “Een jongen in de macht van de satan. En dat gebeurt op ónze scholen.” De docente die het verhaal vertelde tijdens een forumdiscussie in Woerden was duidelijk niet bekomen van haar gruwelijke ontdekking. Het zal je ook maar gebeuren.

mei 2005

Geloofsrichting

2005-07-03T12:40:00.000+02:00

Wandelen door de achterpoorten van de Herenstraat is een volkenkundige excursie. De schuurtjes en bouwsels van wrakhout doen denken aan de krottenwijken van Calcutta. Een groter contrast dan deze vormeloze hutjes en houtstapels met de lichte steensoort van Hollandse nieuwbouw is nauwelijks denkbaar. Klapperende lappendaken van zeil en landbouwplastic, op hun plaats gehouden door gebroken stoeptegels. Schuurtjes en schuttingen die meer gestapeld lijken dan gespijkerd.
Bij de onderbreking van een zijstraatje ontmoet ik een bekende. Hij woont een paar stappen verder. ‘Hé man, ik heb net mijn huurauto weggebracht. Was in Den Helder.’ Hij grijnst breed. ‘Dagje in een duikboot.’ Of ik wil binnenkomen.
Aan zijn eettafel vertelt hij over zijn nieuwste kunstproject. Dubbelportretten van religieuze voorgangers. Een foto van de zieleherder in vol ornaat, gevat in de entourage van zijn functie. Daarnaast één van dezelfde persoon in zijn vrije tijd. Vandaag bezocht hij een aalmoezenier van de marine, thuis en in zijn onderzeeër.
‘Eerst maken we een pilot’ legt mijn gastheer in kantoor-Nederlands uit. ‘Vijf dubbelfoto’s met een interview. Daarmee stappen we naar musea en sponsors.’ Hij laat polaroids zien die hij eerder op de dag heeft genomen en glanzende kleurenafdrukken van rabbijn Awraham Soetendorp, een mij onbekende imam van moskee Milli Görüs, een hindoestaanse voorgangster en een oudkatholieke priester. Het Wereldmuseum in Rotterdam, een kunstmuseum in het Roergebied en één in Vlaanderen hebben al interesse getoond. Nu gaat het erom financiers te vinden.
Al die foto’s op groot formaat. Vele maanden arbeid. Het luxe boek dat hij erbij wil uitgeven. ‘Hoeveel...’, begin ik voorzichtig. ‘Een miljoen ongeveer’, verklaart mijn gespreksgenoot achteloos.
‘Maar het lukt wel’, voegt hij er even nonchalant aan toe. ‘De grote cultuurfondsen, Prins Bernard en VSB, zullen zeker meedoen. Al blijft het natuurlijk de vraag voor hoeveel. Verder gaan we naar migranteninstellingen, de Wereldraad van Kerken, noem maar op.’
Als ik even later mijn weg vervolg door de stegen, verkeren mijn gedachten nog bij het gesprek. Vooral één uitspraak hamert na in mijn hoofd. ‘Het project gaat honderdvijftig verschillende godsdienstige stromingen omvatten. Je kunt er in Nederland ook tweehonderdvijftig vinden als het moet. Maar dan kom je bij particuliere groepjes in achterkamertjes.’
Honderdvijftig richtingen? Ineens valt mij op dat boven de slordig opgetrokken schuurtjes en voddige schuttingen telkens één glimmend ding uittorent. Een baken van moderniteit dat steeds naar dezelfde kant wijst.
De schotelantenne. Hij richt zich naar het zuidoosten als ik me goed oriënteer. Naar Rome, Jeruzalem en Mekka. Naar India en de Borobudur.

april 2005

Zwerfkatten

2005-07-03T12:28:00.000+02:00

Het seizoen is aangebroken. Het hele jaar door word ik af en toe uit mijn slaap gehouden door geluiden alsof in het steegje achter mijn huis een viswijf wordt verkracht, gewurgd en met een bot mes van ledematen ontdaan, maar in het voorjaar gebeurt het nacht na nacht. Het zijn katten die niet langs een soortgenoot durven en gefrustreerd beginnen te zaniken. De achterkanten van het huizenblok waar ik woon vormen samen een rechthoek. Geassisteerd door een buurvrouw die goed is ingevoerd, telde ik onlangs een gezamenlijk kattenbezit van twintig in dit kleine stukje stad. We rekenden de zwerfkatten niet mee. Dat hoefde ook niet, want alle katten die zich in mijn buurt ophouden zijn mij bekend. Ze gebruiken mijn dakterras als doorgangsweg.
Ik twijfel eerlijk gezegd ook aan het bestaan van zwerfkatten in Gouda. Ik woonde op tien adressen en zag er nooit een. Of nee, één geval kan ik mij herinneren. Een twijfelgeval.
Mijn vriendin en ik overnachtten klandestien op onze volkstuin. Voor het eerst en voor het laatst. Die zomerse nacht zoemden miljarden muggen rond onze klamboe. Er kuierde een muis over het houten richeltje op twee decimeter van mijn hoofd. In de verte gierde nachtelijk uitgaansverkeer. Dichtbij kwaakten kikkers. Tegen het ochtendgloren kwam een donkere kat klaaglijk om eten schooien. Was dat een zwerver of houdt een van onze collegatuinders een poes in zijn buitenverblijfje?
Wie een groot hart heeft en de wereld wil verbeteren vindt echter altijd emplooi. Dat blijkt uit de oprichting van een neuwe werkgroep. Op de goed verzorgde internetsite www.zwerfkatgouda.nl doen de leden verslag van proefvangsten bij collega’s in Rotterdam en beweren zij zich reeds over ‘een kleine vijftig’ zwerfkatten in de regio te hebben ontfermd. Het is natuurlijk maar hoe groot je de regio wilt zien. Bovendien durf ik te wedden dat hier sprake is van overdrijving. Ach die zielige zwervertjes. En wat een lieve werkgroep.
Tot nu toe liet Masterfoods BV zich verleiden tot het schenken van een pallet Whiskas en gaf de Goudse Verzekeringen een tegemoetkoming in de kosten van vangkooien, transportmandjes, kattenbakken, vlooienkammen, tekentangen en bekoorlijke zoogflesjes vol schuimende kittenmelk.
Nu u nog. U kunt zich als u wilt persoonlijk opgeven voor het lokken van verwilderde ouders en het domesticeren van hun jonkies. Alleen al aan de zoektocht naar het object van uw liefde zult u uw handen vol krijgen.

maart 2005

Steinse Tiendweg 2

2005-07-03T12:03:00.000+02:00

De Steinse Tiendweg is een door muskusratten aangevreten pad in de polder tussen Gouda en Hekendorp. Een smalle strook land tussen twee sloten. Op sommige plekken raken de sloten elkaar. Een tijd geleden stond in de krant dat de gemeente Vlist de Steinse Tiendweg gaat opknappen en dat dit opknappen een kleine achthonderdduizend euro kost. Verschillende instanties zouden financieel bijdragen. Gouda trok volgens het bericht 54 duizend euro uit ‘omdat het pad cultuurhistorisch belangrijk is en omdat het een rol vervult in de recreatie van Gouwenaars’. Welnu, dat laatste is waar. Zeker nu van daadwerkelijk herstel nog niets te merken valt.
Deze keer begin ik mijn controle op de besteding van overheidsgeld aan de kant van Hekendorp. Vroeger kon je daar in plaats van rechtsaf de Oukoopsedijk op te lopen, rechtdoor de weilanden in. Dan kwam je na een paar klandestien betreden percelen bij de Steinse Tiendweg. De nieuwere weg waarop ik terecht kom, de Negenviertel, ligt aan de verkeerde kant van de spoorlijn en de vroegere overgang blijkt grondiger weggehaald dan ik dacht. Pas twee hekken en vijf weilanden in westelijke richting blijkt een boer een bruggetje te bezitten met aan de andere kant van de spoorlijn eenzelfde nuttige voorziening. De passerende Intercity groet met zijn misthoorn. Om vanaf dit punt de tiendweg te bereiken, is een drassige opgave. Gelukkig draag ik krappe kaplaarzen, die niet uitglippen als de modder ze vastzuigt.
Even later blijkt de tiendweg er nog miserabeler bij te liggen dan ik mij herinner van de vorige wandeling. Op zijn breedst is hij een meter en op zijn smalst een plank, geleend van een naburig hek. Je kunt hem niet anders dan voetje voor voetje belopen, want breder dan een voet wordt het spoor tussen de waterplanten niet.
Spoedig verdwijnt hij trouwens in het water en moet ik omlopen door de weilanden. Die hebben allemaal een dwarsverbinding, zodat ik na veel gebagger op het pad kan terugkeren. Als je van land kunt spreken, moet het in deze polder het natste zijn van Nederland. Elke stap laat een put met bruin water na.
Verderop, waar het weggetje breder wordt, moet ik vooral letten op de holen van muskusratten. Ieder moment kan mijn voet door het dak in een rattenwoning terechtkomen. Omkijken gaat alleen als ik stilsta op een minder zwaar aangevreten stukje. Als ik dat na kilometers ingespannen lopen doe, tekent de rietachtige begroeiing langs het pad witbleek af tegen de loodzwarte lucht. Een sneeuwbui is bezig mij in te halen.
Even later doet de ijzige wind mij bijna in de sloot belanden en stuift de sneeuw horizontaal over het land. Met in de verte het Steinse Groen en Goverwelle, word ik overvallen door de elementen. Beschutting is er niet. Alleen een betonnen bruggetje steekt meer dan een halve meter boven het verzakte pad uit. Gehurkt tegen dat bruggetje wacht ik het ergste af. Om mij heen valt de nacht, gestreept met vlokken. Alleen in de verte, boven de Haastrechtsedijk, blijft een randje roze over. In dat licht probeert een eenzame fietser zichzelf overeind te houden. Tevergeefs.
Ja, de Steinse Tiendweg vervult zeker een rol in de recreatie van Gouwenaars.

februari 2005

Gekraakte keuken

2005-07-03T11:47:00.000+02:00

Het jongetje begint direct na binnenkomst het felgekleurde plastic pakje open te scheuren. Daarna is zijn volledige aandacht gericht op het plaatsen van een batterijtje. Nu drukt hij, staande, met een gelukkigzalige glimlach bij toerbeurt de vier kleuren in waarmee zijn nieuwe pen kan schrijven. Het schijnsel wisselt even vaak van tint. Het licht van het wonderbaarlijke schrijfgerei valt goed op, want een groot deel van de zaal is gehuld in schemerduister. Alleen boven de geïmproviseerde keuken brandt een elektrische peer, op de tafels staan kaarsen.
Terwijl de jongen vol is van zijn pen, zijn de twee meisjes naast hem vol van hem en zijn speeltje. Ze bestoken hem met vragen, ze richten hun melkwitte, speekselrijke fietsenrekjes gretig naar hem op en testen nu en dan of hij al bereid is zijn pen uit handen te geven. Ze doen dat door aan zijn mouw te trekken. Voorlopig is hij niet zover.
De kinderen hebben weinig belangstelling voor hun eten. Anderen aan tafel nuttigen hun voedsel wel. Sommigen gebruiken een lepel, anderen een vork. Naast schaarste aan bestek is er tekort aan borden. Daarom eten sommigen uit een soepkom. Erin of erop ligt bij iedereen hetzelfde. Spaghetti met bruine bonen en tomatensaus. Uit veel meer bestaat het diner deze keer niet en deze beperkte samenstelling proef je. De kinderen nemen alleen een hap als een ouder van een andere tafel opstaat en naar ons toekomt om ze aan te sporen.
Vorige keer was de maaltijd lekkerder. De erwtensoep van toen bevatte ook geen vlees, maar met tofu erin deed hij niet onder voor snert van oudhollands recept.
Er is nog een derde tafel, dat is de tafel van de hanekammen. Eén hanekam woont waarschijnlijk boven de eetzaal. Zij verdwijnt af en toe om iets te halen. Wie van de vijf hanekammen een jongen is en wie een meisje is pas na een poosje duidelijk. De hanekammen gebruiken allemaal dezelfde rode en groene haarverf en ze dragen allemaal ongeveer gelijke kleding. Een zwart jack met letters in semi-gothische stijl, een Palestijnse sjaal rond hun hals en zware kistjes aan hun voeten. Alleen één blijkt bij nader inzien wat af te wijken van de anderen. Op zijn jack ontbreken spijkers en zijn halsdoek heeft niet het gebruikelijke motief. Is hij een nieuweling? Doet hij pas sinds kort mee en heeft hij zijn vermomming nog niet helemaal op orde. Of mag hij niet van thuis en improviseert hij daarom buitenshuis maar iets? Zonder twijfel proberen de hanekammen af te wijken van het gemiddelde. Mogelijk vinden zij zichzelf wel de ultieme vertegenwoordigers van de vrijheid. Maar hoe sterk is hun groepsdwang? Een mooi zwoerdje om op te kauwen, zo zwaar is het voedsel niet.
Intussen bevalt de sfeer mij prima. Geen flauwe muziek, alleen gesprekken, kindergelach en getik van bestek tegen vaatwerk. Ach, kon Henriëtte Hoffman haar creatie uit 1889 nog eens bekijken in het schaarse licht van nu.

januari 2005

Kerstuitkering

2005-07-03T11:10:00.000+02:00

De gemeente wordt steeds klantvriendelijker. Voor de meeste producten en diensten kun je op elk uur van de dag binnenlopen bij de Stadswinkel Buytenerf. Als iemand formulieren van de gemeente nodig heeft, downloadt hij die eenvoudig van internet. De organisatie beschikt zelfs over een gedreven adviseur klantcontacten, voor het geval een onervaren ambtenaar even niet weet wat de beste aanpak is.
Maar voor één categorie maken wij ambtenaren graag een uitzondering. Dat zijn de langdurige minima. Die houden we liever kort. Dus als de politiek besluit dat mensen die vijf jaar of langer in karige omstandigheden hebben geleefd een extraatje toekomt aan het eind van het jaar, dan zorgen wij als ambtenaren dat ze dit extraatje niet zomaar ontvangen. Dan moeten ze eerst maar eens laten zien dat zij daar hun best voor willen doen.
Dit jaar hebben we een beproefd recept van onze bureaucratische kerststal gehaald: de aanvraag voor de aanvraag. We laten de mensen eerst een bon invullen en allerlei papieren opzoeken en inleveren. Bewijzen van inkomsten tot zes jaar terug, alle laatste afschriften van bank-, giro- en spaarrekeningen, een kopie van het persoonsbewijs, noem maar op. Pas als ze dat allemaal zijn komen langsbrengen, krijgen ze het echte aanvraagformulier. Zo’n dubbele drempel werkt goed. Wij rechtvaardigen hem met het argument dat wij verzoeken zo sneller kunnen verwerken. Twee aanvragen afhandelen gaat nu eenmaal makkelijker dan één, zeggen we met een stralende glimlach.
Omdat een extra aanvraag niet voldoende mensen afschrikt, hebben we bij de aanvraagbon een aantal getallenreeksen gezet. Getallen schrikken altijd af. Met twee cijfers achter de komma, zodat iedereen snapt hoe streng wij zijn. Hoe bedroevend laag was je bruto-inkomen als alleenstaande in 1998? Toch geen cent meer dan 23.987,32 gulden bruto, anders gaat het feest niet door.
Voor degenen die het lukt om alle bedragen van jaren terug te vinden in hun voddige administratie, hebben we nog een truc in petto. 'Wij toetsen het fiscaalloon op uw jaaropgave aan de voor u geldende bijstandsnorm,' zeggen wij aan het einde vriendelijk. Dan weten ze nog niet waar ze aan toe zijn.
Armlastigen zijn vaak ouwetjes, zoals bekend. Die hebben zich niet behoorlijk op hun oude dag voorbereid. Daarom hebben we onder de vereiste jaarbedragen geschreven dat voor 65-plussers andere bedragen gelden. Welke, dat laten we in het midden. Laat ze dat nou maar eens zelf uitzoeken in plaats van de hele dag achter het raam te zitten mopperen op de jeugd van tegenwoordig.
Ja, we laten ze dit jaar weer lekker kruipen voor de luizige honderdvijftig of tweehonderd euro die we voor ze in de aanbieding hebben.

december 2003

50 jaar Burgvliet

2005-07-03T11:01:00.000+02:00

“Mijnheer de loco-burgemeester, dames en heren! Het heeft ons, mijnheer de loco-burgemeester, buitengewoon getroffen en aangenaam verrast, dat U na een exposé van onze kant onmiddellijk bereid was...”
De woorden waarmee Hein Tempelman bij de oprichting van kunstcentrum Burgvliet in een zaal van museum het Catharina Gasthuis zijn toespraak begon, werden uitgesproken zonder ironie. Tempelman richtte zich tot de machthebber, bij wie hij met zijn kunstcentrum in het gevlij probeerde komen. Aan het einde van zijn toespraak stelde hij voor om een telegram te sturen aan de bedlegerige burgemeester mr. dr. K.F.O. James. Die was immers nóg iets machtiger.
Tempelman, leraar Duits en free-lance journalist, richtte het kunstcentrum op omdat de tijd zulks eiste, vertelde hij in zijn toespraak. Zonder schroom schermde hij met illustere voorgangers en met voorbeelden van bekende vroegere kunstenaarsverbanden.
Tempelman had het hoog in zijn hoofd met zijn kunstcentrum. In de stedelijke hiërarchie daarentegen wist hij zijn plaats. Hij begreep in ieder geval dat je een gemeentelijke machthebber niet tegen de haren in moet strijken. Zijn doel was een vereniging te stichten die de jaren zou trotseren. Die ooit als roemrijk te boek zou komen te staan. Een vereniging waaraan zijn naam voor altijd verbonden zou blijven.
Hij was bereid om voor dit doel nederigheid te betonen en de handen uit de mouwen te steken. In de begintijd van de vereniging legde hij onvermoeibaar huisbezoeken af op adressen waar hij aspirantleden vermoedde. Dissidenten ontkwamen niet aan zijn argumenten. Na woeste drinkgelagen ruimde hij zonder morren glazen en scherven op.
Wie de club aanviel of haar publiekelijk oneer aandeed, kreeg schriftelijk de wind van voren. Keer op keer wendde Tempelman zijn journalistieke gaven aan om zijn vereniging in de Nieuwe Zuidhollander te verdedigen en vooruit te helpen.
Volgend jaar wordt Burgvliet vijftig. Hein Tempelman is al sinds 1970 dood. De vereniging viert haar verjaardag eveneens met uitzicht op de dood. De kunstclub verliest namelijk alle subsidie als gevolg van een gemeentelijke bezuiniging.
Een kleine kans op voortbestaan ligt voor Burgvliet in meedoen aan een centrum voor kunst en cultuur in het zogenoemde cultureel en havenkwartier. Voor dat centrum is ook geen geld, maar de gemeente zegt zo’n centrum toch te willen. Mogelijk komt er dus in de loop van een paar jaar alsnog geld.
De voortekenen zijn echter niet gunstig. Als het gaat om het centrum voor kunst en cultuur gebruikt de gemeente zinsneden als ‘cultureel ondernemerschap’ en ‘voldoen aan doelstellingen van het cultureel en havenkwartier’.
Bij Burgvliet weten ze feilloos wat zulke zinnetjes betekenen. Ze betekenen dat Burgvliet de oren moet laten hangen naar de publiekssmaak. Ze betekenen dat Burgvliet de kunst maar beter kan verloochenen. Want kunst baseert zich niet op marktonderzoek en klantvraag.
Doen de bestuursleden van Burgvliet er goed aan om weer jarenlang te gaan kruipen, zoals Hein Tempelman deed? Dan mogen ze wel eens gaan oefenen.

november 2004

Nette rukkers

2005-07-03T10:41:00.000+02:00

Iedere keer als ik langsfietste, glimlachte ik onwillekeurig. De spuitbusletters op het elektriciteitshuisje onder aan de dijk leerden mij dat de gedoodverfde onderklasse van de F.W. Reitzsstraat en het Pretoriaplein zo stom nog niet is. Jeugdige humor, dat was wat afstraalde van de bakstenen muur en stalen deur. Rauwe verbale intelligentie. Toen ik een keer een foto nodig had bij een artikeltje over graffiti, liet ik de straattekst dan ook graag fotograferen.
Maar dingen zijn niet altijd wat ze lijken. Een tijdje geleden werd ik gebeld door een mevrouw met een beschaafde stem. Haar verzoek was misschien ongebruikelijk, begon zij, maar er was een foto in de krant verschenen met de naam van het bandje van haar zoon, gespoten op een elektriciteitshuisje. Aanvankelijk was zij boos geweest op haar zoon. Zij had hem verdacht van illegale handelingen en zij had hem stevig onder handen genomen. Maar de zoon bleek niets met het spuitwerk te maken te hebben, was haar gelukkig gebleken. Ach had iedereen maar zo’n lieve moeder, flitste het door mij heen.
Waar het om ging was het volgende. Haar zoon zou de foto dolgraag gebruiken voor de omslag van de demonstratie-cd die hij aan het maken was en waarvoor vaderlief de omslag zou verzorgen. Daarom belde zij. Of die foto misschien... uiteraard met vermelding...
Niet veel later lag op mijn werk een cd’tje in mijn postvak. ‘Groeten uit Gouda’ was op de foto gedrukt. Thuis bleek het een demo met vier nummers. Vier nummers met boos geschreeuwde teksten van vier jongens die op hun instrumenten een woedend ritme hamerden. Punk à la Johnny Rotten. Als je bij deze muzieksoort van melodieën kunt spreken, precies dezelfde melodieën. Onverstaanbaar Engels. Hard en genadeloos uitgestoten. Muziek die het gemoed lucht geeft. Met instemming draaide ik het schijfje vijf, zes keer. Woede, haat, vernietigingsdrang. De bevrijdende werking was direct voelbaar.
Leek de muziek als twee druppels water op die van de Sex Pistols, op die van gewelddadige huftertjes uit vervlogen tijden, de binnenkant van het cd-hoesje sprak andere taal. Vier vage fotootjes van lieve jonge jongens.
In de tekst geen onvertogen woord. Ze bedanken op hun hoesje zelfs mij, de muzikanten van El Sjorro.

oktober 2004

Kamphonden

2005-07-03T10:15:00.000+02:00

Het woonwagenkamp is een wereld op zichzelf. Een exotisch vakantieland waar veel honden wonen.
Direct voorbij de stapel oude troep met het bordje verboden vuilnis te storten laat een struise blonde een hondje uit ter grootte van een onvolgroeide rat. Het beestje heeft buitenmodel oren. Het is een merkhond, Zuid-Amerikaans en zenuwachtig. Hoe minder verklaarbaarder de liefde, hoe eerder het gesprek uitkomt op de prijs. De vrouw heeft relaties, vertelt ze, anders had ze negen- tot twaalfhonderd euro voor het diertje moeten neertellen. Nu was ze driehonderdzestig kwijt. Haar chiwawaatje zal nog een paar centimeter groeien.
Even verderop een ongedurig beest van vuilnisbakkenafkomst. Het nadert kwispelstaartend en nieuwsgierig, maar wordt bruut weerhouden van snuffelen door de beperkte lengte van zijn touw. Aan de andere kant van het hobbelige wegdek bast vanachter een sierhekje een bouvier. In verschillende wagens beginnen kezen en witte poedels te keffen.
Waar het pad tussen de woonwagens ophoudt en overgaat in een loopplank over een sloot en een modderig stukje gras, komen van opzij twee kampers om hun huisdieren uit te laten. Met hen oplopend voert de oudste, de trotse bezitter van de telkens vooruitschietende hazewindachtige, het woord. ‘Een jachthond. Kan makkelijk een haas hebben. Laat-ie ook niet los.’
De man heeft een breed en gedrongen postuur en loopt enigszins wijdbeens. Met plezier beziet hij de rond elkaar dollende en dan weer vooruit rennende honden.
Op het brede, winderige pad langs het water oefent een jonge Marokkaanse het fietsen. Als de honden haar voorwiel naderen weet ze nog net af te stappen voor ze valt. ‘Een kameel besturen is makkelijker’, luidt het commentaar van de man.
Verder sprekend verklaart hij: ‘Het mag niet, maar er mag zoveel niet. Toch liggen er met kerst een paar smakelijke hazen in mijn vriezer. Stropen is eerlijker dan jagen. Een gezonde haas maakt zeker kans tegen hem.’ Hij knikt naar zijn viervoeter.
’Die zijn ook alleen maar geiten gewend.’ Zijn hazewind rent heen en weer rond de steiger waarop een groepje vrouwen en kinderen van buitenlandse komaf samenschoolt. Van tussen de wapperende hoofddoekjes stijgen schelle, lacherige en angstige kreetjes op.

september 2004

Hospice

2005-07-03T09:54:00.000+02:00

Mijn straatgenoot de zeeman is overleden. Na een lang leven van varen en drinken en vriendelijk zijn. Zijn laatste maanden bracht hij door in het nieuwe hospice aan de Ridder van Catsweg. De zeeman had het er zichtbaar naar zijn zin. Zo veel aanspraak had hij lang niet meer gekregen. Niet dat de drie personen die net als hij hun dood afwachtten zo vrolijk waren. Maar hij maakte er kennis met een keur aan vrijwilligers. Vijftig vrijwilligers op vier bedden. Kennelijk is stervensbegeleiding een gewilde vrijetijdsbesteding.
Ik moest aan de zeeman denken, en aan zijn puike verzorging, bij het zien van drie alcoholisten onder het schavot van het stadhuis ’s morgens vroeg. De drie hadden zich breeduit neergezet met blikjes bier en een plastic tas met rookwaren. Twee lagen onderuitgezakt tegen een deur, de derde zat in hurkzit een sjekkie te draaien.
Niet zo lang geleden zag je op de hangplekken in het centrum meestal rokende en keuvelende gepensioneerden met hun fiets aan de hand. Tegenwoordig herbergt Gouda echte daklozen.
Nou ja, herbergen. De nachtopvang van het Leger des Heils gaat ’s morgens om acht uur onverbiddelijk dicht. Dan moet iedereen de straat op. Het strenge regime van het Leger verklaart waarom je tegenwoordig ’s ochtends op weg naar je werk al mensen ziet als de man van Noord-Afrikaanse afkomst met zijn verende passen, eeuwig stoned, de nog niet zo oude, gebogen vrouw met haar naar buiten gerichte voeten die schuifelend voortbeweegt en de Aziatische jongen die zijn dagen doorbrengt in de openbare bibliotheek, plaatjes kijkend in de boeken. Ze lopen nooit samen, altijd apart.
De beperkte gastvrijheid van de nachtopvang is waarschijnlijk een voorwaarde van omwonenden geweest bij de oprichting. Waarschijnlijk kan een nachtopvang voor ongure types ook niet gemakkelijk aan vrijwilligers komen.
Toen ik ze zag maakten de drie mannen op de Markt zich op voor het bedaard doorbrengen van een warme nazomerdag.
Inmiddels is het herfst en binnenkort krijgen we de eerste nachtvorst. Ik probeer mijn gedachten weg te houden van wat vriezen betekent voor een dakloze.
De stervensbegeleiding in Gouda is in orde, zeg ik maar tegen mezelf.

juni 2004

Dood en taal

2005-07-03T09:50:00.000+02:00

Voor het aansnijden van pijnlijke onderwerpen gebruik je liefst verhullende woorden. Ambtenaren zijn er extra goed in. Een bezuiniging heet in hun jargon een taakstelling en niet zelden omhullen zij het afknijpen van subsidies met uitgebreide teksten over strategische beleidskaders, basisvoorzieningen en nieuwe pijlers van beleid.
Hoeveel te meer geldt het verlangen naar verdoezeling bij een onderwerp als de dood. Een ongeneeslijk zieke hond om het leven brengen gebeurt in termen van ‘een spuitje geven’ of ‘laten inslapen’. De wrede slachtpartijen die de overheid aanricht bij besmettelijke veeziekten als mond- en klauwzeer, varkenspest of kippengriep, heetten eufemistisch ‘het ruimen van bedrijven’.
Gaat het om de mens, dan zijn zulke termen nog te gevoelig of doen ze je te gauw denken aan de dood van dieren. Dan nemen wij onze toevlucht graag tot wetenschappelijk klinkende abstracties. Euthanasie. Suïcide. Zoals hoererij beter prostitutie kan heten als je er geen waardeoordeel aan wilt verbinden.
Toch is ook het verhullen een precaire bezigheid. Je kunt er gemakkelijk te ver in gaan. En dan wordt het huichelen.
Instellingen die beroepsmatig met de dood te maken hebben, zoals uitvaartondernemingen (prachtig woord), lijkverbranders en grafdelvers, letten goed op dat zij met hun niet-helemaal-zeggen-wat-ze-bedoelen niet over het randje van de goede smaak tuimelen. Zo ook begraafplaats en crematorium IJsselhof.
Van deze instelling kreeg ik een brief over het ruimen van het graf van mijn moeder. Een keurige standaardbrief met een persoonlijke toets, waarin woorden als lijk, gebeente, skelet, verbranden of dood keurig ontbraken. Een knap opgestelde brief die toch aan duidelijkheid niets te wensen overliet. Zou ik geen actie ondernemen, dan werden de stoffelijke resten van mijn moeder herbegraven in een verzamelgraf. Niet in een massagraf. Wilde ik de inmiddels waarschijnlijk wel heel schamele resten van mijn moeder een andere plek geven, dan waren er verschillende mogelijkheden. Cremeren kon ook. Eventueel mocht ik de as verstrooien op ‘een geliefd plekje’.
Slechts één foutje maakte de gemeentelijke lijkbezorger. Een kleine overdrijving. Zijn brief spreekt van ‘graven waarvan de rusttermijn is verstreken’. De rusttermijn van graven. Alsof niet mijn moeders kale beenderstelsel, maar meneer zijn graven een beetje heilig zijn. En alsof de hoogedele graven van Holland hun middagdutje erop zit.

mei 2004

Dynamiek

2005-07-03T08:48:00.000+02:00

Aan de Kleiweg, in het pand waar nu V&D huist, was vroeger warenhuis Raming gevestigd. Nog eerder heette de zaak Bruns. Die laatste naam was afkomstig van de oprichter en eigenaar van de winkel voordat de Bredase familie Raming hem overnam. Voordat meneer Bruns naar de Kleiweg verhuisde, oefende hij zijn bedrijf uit op de hoek van de Gouwe en de Turfmarkt. In het latere arbeidsbureau, tegenwoordig een woonblok. Toen ik bij Bruns aan de Kleiweg mijn eerste baan kreeg als leerling-etaleur, bezat de voorkant van het gebouw een diepe portiek met grote etalages.
Etaleurs kunnen van alles gebruiken. Van fietswielen en rijwielonderdelen maakten wij ruimtelijke plastieken die wij aan de overkant, achterin het steegje dat nu overkapt is en een modewinkel herbergt, aan elkaar lasten. Tien ruimtelijke plastieken, want evenzoveel kasten (vaktaal voor etalages) hadden wij onder onze hoede. Andere decorstukken die wij gebruikten, waren gigantische herfstbladeren van latjes en gaas, die wij aan elkaar nietten. En stapels pakken en zakken waarop wij ‘Spanje’ tamponneerden.
Niet altijd hoefden alle etalages eenzelfde thema te dragen. Toen de Kleiwegkerk werd gesloopt wisten wij het ledikant van de roomskatholieke deken te bemachtigen, met zijn sierlijke knoppen en zijn rijke, in reliëf opgebouwde hoofd- en voeteneinde. Dat verfden we goudkleurig voor een uitstalling van dekens, anderssoortige dekens dan de roomskatholieke, matrassen en pyjama’s.
Bij de sloop van garage Hulleman, aan de andere kant van Bruns, waar nu de Hema staat, viel minder te halen. Wel herinner ik mij dat er in een weekeinde een keer was ingebroken vanuit dat jarenlang leegstaande gebouw. De gemeentelijke smid Den Hollander kwam ’s maandagsochtends de recherche assisteren bij het sporenonderzoek. Hij had het als getuige-deskundige niet moeilijk. Het feit dat er zoveel verschillende maten gaatjes in de kluis waren geboord, kon hij eenvoudig verklaren uit de drie borensetjes die de onfortuinlijke kraker ter beschikking hadden gestaan en die niet toereikend waren gebleken om de kluis te openen.
Als ik, zoals nu, terugkijk op mijn twaalf ambachten, valt mij op hoeveel veranderingen zich in de binnenstad van Gouda hebben voltrokken. Om het niet te ingewikkeld te maken, heb ik maar niet beschreven bij welke vroegere fietsenmaker we de onderdelen voor onze decorstukken haalden, wie nu in de panden aan de overkant van de Kleiweg zitten die vroeger bij het warenhuis behoorden, bij wie we ons lasapparaat huurden enzovoort. Ik tel minder jaren dan het aantal stukjes Kleine Stad dat ik heb geschreven, maar toch is bijna alles in de Goudse winkelstraten anders dan toen ik mijn werkzame leven begon.
Is dat wat mijn jonge collega’s bedoelen met hun waarderende woordje ‘dynamiek’?

april 2004

Stadsreclame

2005-07-03T08:33:00.000+02:00

De gemeente Gouda heeft geen gelukkige hand met reclame maken. Her en der in de stad zie je het bekende logo met stadswapen en niet zelden ontsiert het. De gemeentelijke reclamedrift is bovendien opvallend ongericht.
Een visueel niet zo heel storende plek voor het stadswapen is op de achterkant van de stadsbus. Kennelijk loopt de verdeling van provinciaal geld via de gemeente en is dit jarenlang een reden geweest voor de gemeente om haar geurvlag op de bussen te laten aanbrengen. Dat zoiets meer verwarring schept dan duidelijkheid, spreekt voor zich. Nooit was er bij de gemeente een loket voor klachten over vertragingen of onhebbelijke chauffeurs. Strippenkaarten en abonnementen verkoopt de gemeente niet.
Een ander geval van misplaatst gebruik zie je op de sportvelden. Veel buitensportcomplexen zijn bij één Goudse vereniging in gebruik. Waarom die vereniging niet in zijn waarde gelaten? Waarom die club voortdurend op zijn nederige rol als huurder gewezen met vlaggen van de afdeling Sport en Recreatie (een afdeling die allang vervangen is door een met een andere naam) en met een afbeelding van het gemeentewapen? Als ik een huis huurde van Het Volksbelang of Ter Gouw zou ik woedend zijn als die corporatie het nodig oordeelde om met een plakkaat of vlaggen aan mijn gevel te verklaren dat het niet mijn huis, maar haar huis was waarin ik woonde. De sportvlaggen doen bovendien in niets aan de gemeentelijke huisstijl denken. Dat wijst op wildgroei en gebrek aan coördinatie binnen het gemeentelijke apparaat.
Ik vraag me trouwens af waarom een gemeente reclame zou moeten maken. Of een provincie. Of een waterschap. Dat getuigt toch alleen maar van misplaatste ijdelheid.
Dat laatste geldt ook voor een gemeenteafdeling als bureau Halt. In zijn jacht op graffitispuiters meent dat bureau grote gele borden achter de ramen van zijn historische grachtenpand te moeten plaatsten. Lijnrecht tegen de opvattingen en voorschriften van de stedelijke welstandscommissie in.
Er zijn nog veel meer gevallen. Wat bijvoorbeeld te denken van de afstotelijk witte borden met koopjesrood op de scholen? Wie heeft hiervan de grootte en vlakverdeling bepaald?
De ergste gemeentelijke antireclame staat al jaren in de Kattensingel, dicht bij het Bolwerk. Drie vuilwitte, groen uitgeslagen en aftandse borden, ludiek scheef tegen elkaar gezet zodat ze een ruimtelijk object vormen, met een heleboel schreefloze letters. Gouda Waterstad, Gouda Zessterrenstad en nog zo wat. Bedoeld om watertoeristen te lokken, doet het smerige ding het tegenovergestelde. Het waarschuwt bootjesmensen voor de moedwillig aangebrachte lelijkheid die hen nog te wachten staat verderop in het beschermde stadsgezicht. Wend de steven voor het te laat is, toetert het bord. Wees verstandig, keer om!

maart 2004

Stoned en blij

2005-07-02T15:09:00.000+02:00

Ieder weekeinde wordt in Gouda naar hartelust gezwalkt, tegen blikjes getrapt, gebrald en geschreeuwd. Dat gebeurt ’s nachts door jongeren. Openbare dronkenschap van volwassenen komt bijna niet voor.
Bij drugsgebruikers zie je hetzelfde. Rond de coffeeshops hangt soms wat jeugd rond. Wie de twintig is gepasseerd zal zijn aankoop niet ter plekke gebruiken. Ouderen zie je er bijna nooit.
Hoe verrassend was dan ook de man die deze week drie keer aan mijn raam voorbijkwam. Hij leek mij van middelbare leeftijd en hij lachte zich krom. In zijn roes van plezier sloeg hij telkens dubbel, zich met beide handen op de bovenbenen slaand. Na elke buiging gooide hij zacht schaterend zijn hoofd in zijn nek. Met grote passen, maar bij voorduring in een stuip, beende hij voorbij. Eerst naar de ene kant, een tijdje later naar de andere en nog weer een tijdje later in de oorspronkelijke richting. Er zat misschien een half uur tussen de eerste en laatste passage.
Ik moest denken aan de lachkicks van mijn jongelingsjaren. Zo lachen kon alleen met goede hasj. Rode Libanon, eerste kwaliteit Marokkaanse. In Gouda moest je weten wie je benaderen kon, want coffeeshops bestonden nog niet. Een goed adres om een verkoper te treffen, was theehuis Provadya? (met vraagteken) in de Komijnsteeg. Provadya? zat in het gebouw waarin eerder jeugdhonk De Mussen, kleuterschool Prinses Marijke en de jeugdbliotheek hadden gezeten. Nu werd het behalve door Provadya? nog gebruikt voor kunstenaarsateliers. Later zou het worden gesloopt en kwamen er aan de kant van de Keizerstraat woonhuizen te staan. Provadya? had één of twee voormalige lokalen tot zijn beschikking. Je kwam er door een duistere gang met ‘psychedelisch’ beschilderde muren. Binnen hingen kleurrijke Indiase kleden en de verstikkende geur van wierook. Vragen om koffie was vloeken in de kerk. Bij Provadya? dronk je thee. Geen Pickwick, maar exotische kruidenmengsels geserveerd in porseleinen schaaltjes. De meeste bezoekers droomden stilletjes voor zich uit bij muziek van Ravi Shankar. Dáár kreeg je wel eens zo’n onbedaarlijke, onnavolgbare lachbui. Dáár kreeg je wel eens zulke alles relativerende inzichten dat enkel schateren, urenlang schateren overbleef. Daar of op kunstenaarsfeestjes.
De man die aan mijn raam voorbijging, zag ik een paar uur later op een bankje aan de Veerstal, nabij molen ‘t Slot. Hij was nog altijd intens gelukkig. Breeduit met zijn armen over de rugleuning, staarde hij glimlachend voor zich uit. Voor zich op de stoeptegels had hij vier vrolijk-oranje mandarijnen neergezet. Heel secuur, op precies gelijke afstanden.

februari 2004

Aalscholvers

2005-07-02T14:56:00.000+02:00

In de stad zie je de aalscholver zelden. Buiten Gouda kom je hem vaker tegen. ’s Winters meer dan in het zomerseizoen. Meestal zie je er maar één tegelijk. Bij strenge vorst drijft hij eenzaam in een wak, enigszins verweesd tussen snaterende smienten, kijvende meerkoeten en nerveus draaiende zwanen. Maar nu zijn er meer. Althans in de buurt van Gouderak, want daar hebben zij een broedkolonie.
Vanaf nieuwjaar arriveren daar vogels om de beste plekken in de bomen voor zich op te eisen en om, wanneer ze alleen zijn, een geschikte partner te veroveren. Veel vogels die je nu ziet, hebben ter hoogte van hun ver naar achteren geplaatste poten een witte vlek in het verenkleed. Dat zijn, vermoed ik, de broedse vrouwtjes. Die opvallende ruitvormige vlek is natuurlijk handig voor de herkenning van een geschikt paarexemplaar en misschien ook wel opwindend voor soortgenoten. Misschien is het zelfs de plek waar het mannetje zijn poten moet plaatsen voor de daad. Ik fantaseer maar wat. Kijken is projectie, bedoel ik.
Hoe kom je als Gouwenaar bij deze kolonie? Heel eenvoudig. Je fietst over het eerste ophaalbruggetje langs de Schoonhovenseweg de Gouderakse Tiendweg op. Je peddelt een kilometertje of vijf en je bent er. Ter hoogte van Gouderak zie je rechts een bosperceel dat vorig jaar voor publiek is opengesteld en dat de Stolwijkse Boezem heet. In de zomer kun je daar ’s morgens vroeg betoverende concerten beluisteren, maar verder valt er niet heel veel te beleven. Nog iets verder ontwaar je het tweede langgerekte bosperceel dat zich uitstrekt naar de dijk. Boven dit bos cirkelen een paar aalscholvers. Dáár, daar zitten ze, de schollevaren, de waterraven, de stinkers met hun koolzwarte veren, hun lange snavel met het loodrecht naar beneden gebogen, vervaarlijke haakpuntje.
De beesten zijn het beste te zien vanaf een bruggetje of weiland even verderop. Nu de bomen nog kaal zijn, heb je volop uitzicht op de nesten en op de ongezonde, witgescheten takken en stammen eronder.
Wat er te zien valt? Ach, ze gaan eens verzitten. Ze vechten eens een burenruzietje uit. Ze vliegen eens op. Het blijven vogels. Met een verrekijker valt er misschien meer te ontwaren, maar die heb je natuurlijk niet bij je. Straks, laten we zeggen begin juni, als de jongen vliegonderwijs hebben genoten en als een brutale Gouderakker tegen de avond zijn hond uitlaat in het belendende weiland, vliegt de hele kolonie als één man op en cirkelt elk gezin een kwartier lang statig boven het eigen nest. Dan besef je pas hoeveel er zijn.

april 2004

Vuilbekboot

2005-07-02T14:41:00.000+02:00

Een wendbaar Cyclus-autootje met wijd opengeschoven kleppen. Een stevige schoonheid ernaast in fluorescerend vest.
De vrouw buigt zich met haar hark over de waterkant. Naast haar tegen de brugleuning staan andere gereedschappen. Een lange riek met kromme tanden, een platte schep, een stevig leefnet. Telkens als de vrouw haar hark omhoog haalt, druipen aan het ijzer stukken karton, kletterend leeglopende plastic zakken en onbestemde slierten.
Onwillekeurig stop ik om te blijven kijken naar de ritmische bewegingen. Na elke haal laat de vrouw de rommel met een kordate zwaai in het autootje belanden.
Ineens moet ik denken aan de boot waarmee ditzelfde werk vroeger werd gedaan. Aan de bruinverbrande schipper op die boot, aan diens doorgroefde gezicht, zijn platte donkere pet met midden boven de klep het metalen insigne ‘GR’. Aan zijn gevlekte overall. Zijn shaggie in een mondhoek. Het bootje met op de zijkant GR 3, of zoiets. Geen ‘Zeeffie’ of ‘Grote Klep’, simpelweg GR 3 of GR 20. Zou die vuilboot nog bestaan?
De eenvoudige grijze boot had mij al als kleuter altijd veel kijkplezier verschaft. Vanuit een erker boven de Hoge Gouwe zag ik als kind neer op de gracht en als dan die platte schuit met zijn vuilbek, zijn vierkante laadklep met gaatjes, zijn geblutste vergiet eraan geprutteld kwam, juichte ik van opwinding. Dan riep ik uitgelaten huisgenoten naar het raam. De vuilboot! Een mooier beroep dan schipper op die onaanzienlijke vlet kon ik mij niet voorstellen. Die machtige beweegbare klep! Die vangplaat waarmee je, als je hem tijdens het varen onder de waterspiegel hield, al voorttuffend vuilnis kon onderscheppen. De lol van het plof-plof-plof, weerkaatst tegen de wallekanten en huizenwanden, het eenvoudige, dankbare schoonmaakwerk!
Nu ik naar de bewegingen van de vrouw kijk, moet ik toegeven dat niet alles even efficiënt verliep, destijds met die boot. Net als nu verzamelde drijvend vuil zich in mijn jeugd in hoekjes bij brughoofden en sluizen en dan werkte de schepvlet niet optimaal. Dan zag je de schipper na lang en ingewikkeld manoeuvreren slechts een paar kleinigheden omhoog halen, dan worstelde hij met de weerbarstige machinerie waarmee de gaatjesklep schokkend omhoog en omlaag werd bewogen, dan zag je hem onder zijn pet krabben en zijn toevlucht nemen tot dezelfde hark, dezelfde riek met kromme tanden, dezelfde platte schep en hetzelfde leefnet als waarmee de lichtgevende vrouw haar dans uitvoert. Alleen ging alles een beetje onhandiger en minder elegant vanaf die wiebelige boot op waterhoogte.
De geregelde ritmische bewegingen van het fluoriscerende jack zijn stilgevallen. De vrouw tast in haar zakken naar een pakje shag. Achterdochtig blikt ze in mijn richting.
Verder maar, oude geilaard. Die boot bestaat niet meer.

december 2003

Leve Oranje

2005-07-02T14:28:00.000+02:00

Ik vermoedde het. Er bestaat een verband tussen natuur en criminaliteit. Op het platteland gaat het vredig toe. Daar wonen gemoedelijke mensen die tijd hebben voor een praatje met de voorbijganger, de buurman, de postbode. Wat ik mij vagelijk bewust was, blijkt nu een onomstotelijke waarheid. Er bestaat een directe relatie tussen begroeiing en vriendelijkheid. In de buurt van bomen heersen minder agressie en criminaliteit dan tussen steen. Bomen geven rust. Met een boom dichtbij wordt de mens een lammetje.
Prinses Irene zegt het.
Nu mij deze verfrissende zekerheid is geopenbaard, kijk ik met andere ogen naar Gouda. Waarom zie je hier op parkeerterreinen autoruiten ingetikt en laptops ontvreemd? Omdat het zulke nare, winderige vlaktes zijn. Er wuiven geen machtige platanen en kastanjes hun kalmerende takken. Waarom vinden winkeldiefstallen plaats? Omdat er op de Kleiweg hooguit wat onopvallend smal en sprieterig houtgewas ritselt. Waarom zal het aantal insluipingen aan het De Korverplantsoen stijgen? Omdat er dertien wilgen zijn gerooid en maar twee tulpenbomen teruggeplant.
Als er bomen worden gepoot in Gouda, lijken het tegenwoordig exemplaren te moeten zijn die amper blad voortbrengen en die nooit de hoogte zullen bereiken waarop ze ramen van bovenverdiepingen verduisteren. Miezerige exemplaren die getuigen van ietwat tuttige en bovenal zuinige aankleding. Er ruist geen dubbele rij woudreuzen op de Raam. De Nieuwehaven lijkt met een milde soort napalm bewerkt. De omgewaaide boom in de Naaierstraat is niet vervangen. Dit plantbeleid, want er ligt ongetwijfeld een uitgekiende gemeentelijke strategie aan de karige werkwijze ten grondslag, heeft waarschijnlijk te maken met het onderhoud dat groen vergt. Vorige maand, toen de bladblazers nietsontziend door de straten raasden, mochten wij het bezuinigen op personeel weer eens aan den ore ondervinden.
Maar hoe zit het met politieagenten, toezichthouders, camera’s, rechters en gevangenbewaarders? Kosten die dan niks? Zijn die samen niet veel duurder dan een legertje bladblazers (m/v)? Nu wij weten hoe het zit, zal de gemeenteraad een nieuwe afweging moeten maken tussen bomen en veiligheidsbeleid.
Aan het gezag van prinses Irene zal geen raadslid willen twijfelen. Daarvoor waakt haar zus. De vele ogen van Beatrix op de muur van de raadzaal, in het geborduurde kunstwerk van Berend Strik, houden geen seconde op met priemen.
Groen veiliheidsbeleid. Leve Oranje.

november 2003

Boer Houdijk

2005-07-02T11:12:00.000+02:00

Veendijken schoven af en dijkgraafjes bloeiden op. Maar waar bleef boer Houdijk?
Vanaf het eerste moment dat een woordvoerder van Rijnland aankondigde brak water uit de Hollandsche IJssel in de Gouwe te zullen pompen, wist ik dat hij sterk stond. Wie bezat er meer kennis over de gevolgen van langdurige droogte op de veenbodem dan zijn hoogheemraadschap? In mijn verbeelding was het schap verstandig geworden in zijn jarenlange mediaoorlogen en jurische loopgravenconfrontaties met boer Houdijk. Iedereen die de afgelopen veertig jaar nabij Gouda het polderpeil had willen verlagen, was Houdijk tegengekomen, wijdbeens en op klompen. Het hoogheemraadschap voorop.
Terwijl Rijnland standhield in de brandende hitte en onder golven van kritiek, vroeg ik mij af of Houdijk zich nog in persoon zou laten horen. Het grondwaterhoofd van het Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen, onderdeel van TNO, brak zijn staf over de onzinnige en schadelijke maatregel van Rijnland. Watermannetjes uit Wageningen en Delft wezen naar hun voorhoofd. Het inklinkende veen, zeiden zij, zou geen moer met een hogere en brakke grondwaterstand opschieten. De Unie van Waterschappen en het ministerie van Verkeer en Waterstaat pruttelden zachtjes tegen, maar kregen er hard van langs. Alleen de woordvoerder van Rijnland bleef op de televisie zelfverzekerd glimlachen.
Toen het gekrakeel week na week voortduurde, begon ik mij ongerust te maken. Had boer Houdijk misschien een goede prijs gemaakt voor zijn grond toen daar een Gouds bedrijventerrein werd gevestigd en was hij stilletjes vertrokken? Maar waarom zou hij rentenieren met zijn principes? Dat kon ik mij niet voorstellen. Was hij misschien te oud geworden? Overleden zelfs?
Pas laat in augustus, de droogte was al voorbij en de wetenschappelijke bijlagen van de kranten begonnen Rijnland achteraf gelijk te geven, dook Houdijks naam weer op. De plaatselijke krant meldde dat de voormalige veeboer in de clinch lag met het hoogheemraadschap over een verlaging van het polderpeil. Een verlaging met maar liefst dertig centimeter! Toen ontdekte ik ook mijn fout. Ach natuurlijk, begreep ik plotsklaps, voorbij de Julianasluizen is het geen Rijnland meer. Daar begint het hoogheemraadschap van Schieland.
En dat heeft niks geleerd.

oktober 2003

Goedkoop eten

2005-07-02T11:00:00.000+02:00

Toen de gaarkeuken in de Keizerstraat zijn deur sloot, begon voor de eenzame mannen van Gouda een zwervend bestaan. Sommigen heb ik in de loop van de jaren zien zitten in de voormalige jeugdherberg aan de Westhaven. Anderen weken uit naar Almepoen in de Tollensstraat. Daar bij Almepoen ging het gemoedelijk toe. Alleen als er hutspot met spareribs op het menu stond, heerste er spanning. Dan moest je er vroeg bij zijn anders viste je achter het net en restten jou doppertjes met vissticks. Maar ook Almepoen is al jaren weg.
Wie vandaag goedkoop uit eten wil zonder de franje van hooghartige bediening, opgesekste liflafjes en dreinende muziek, kan bij Albert Heijn iets uit de vriezer halen en thuis verhitten. Veel andere mogelijkheden zijn er niet. Op het ogenblik ken ik nog maar twee zaken in Gouda waar je voor vijf euro een complete maaltijd met gezelligheid nuttigt. Voor beide moet je reserveren en ze zijn niet elke dag open.
In eetcafé SamSam aan het Gerrit Raesenerf, opzij van de Komijnsteeg, koken en bedienen op vrijdag mensen met een lichte verstandelijke beperking. Meest jongeren. Zij hebben zichtbaar plezier in hun rol. Eén buigt als een knipmes met een theedoek op zijn arm. Tot nu toe betaalden deze jongeren iets om aan de activiteit te mogen deelnemen. Deze maand gaat het tarief voor klanten met één euro omhoog, zodat het personeel kan worden vrijgesteld. Reserveren via telefoon 671570.
Eén keer in de maand, ook op vrijdag, is er verder nog het mee-eetcafé van kunstcentrum Burgvliet. Daar koken vrijwilligers en schuif je net als bij SamSam gemakkelijk aan bij een onbekende. De laatste keer werden na het Indonesische eten kunstzinnig Indonesische sprookjes verbeeld. Dit café is alleen de laatste vrijdag van de maand toegankelijk. Telefoon 512665.
Hoe kom je de overige dagen door? Wel, het beste kun je je voordoen als bezoeker-van-buiten-de-stad in het ziekenhuis. Je neemt in het Bleuland de lift naar de derde verdieping en loopt langs de personeelsafdeling naar het restaurant. Een goed gevuld dienblad komt meestal op vier euro veertig. Tussen de middag is er veel warm eten, aan het begin van de avond wordt de keuze wel eens minder. Veel gezelligheid is er niet altijd bij. Je zit in het ziekenhuis in je eentje aan tafel. Anderzijds: je ziet er veel verpleegsters.

september 2003

Buitenkunst

2005-07-02T10:30:00.000+02:00

Ik hou van kunst. Een bezoek aan een grote stad geeft mij pas voldoening als ik er minstens één museum van beeldende kunst kan bezichtigen. Een buitenlandse vakantie wordt pas zinvol als ik hoogtepunten van moderne schilderkunst zie. Ook in mijn omgeving volg ik de beeldende kunst op de voet.
Behalve van kunst, houd ik van natuur. Van weidse luchten. Van in bloedig gevecht verwikkelde, rond elkaar buitelende en angstig krijsende vogels. Van weilanden en wind.
Stichting Reisgenoten had deze zomer kunst neergezet in het landschap. Twee vliegen in één klap, zou je denken. Er rezen glazen huisjes op uit kroos en modderig water. Aan een boerensloot stond een kudde blauw geverfde tuinkabouters op omgekeerde bloempotten. In een boom hing een man met een uit zijn krachten gegroeide aardappel. Onder aan een dijk lag een rechthoek van schilderijen. Maar nee, ik ervoer deze kunst als storend en misplaatst. Als ongepast.
Hoe kwam dat? Over het algemeen verwacht ik niet zo veel van buitenkunst. In de open lucht heeft kunst nu eenmaal te concurreren met andere visuele prikkels. Wil dat haar lukken, dan moet zij tamelijk grof zijn. Van zogenaamde omgevingskunst verwacht ik nog minder, want die bestaat per definitie uit een laf ideetje. Die kunstsoort moet het vrijwel altijd hebben van de idioot-serieuze uitvoering van iets geks, van een lollige inval. Het succes is voorspelbaar: je komt eventjes oog in oog te staan met een onmogelijkheid. Je ziet een voorwerp op een plek waar het niet hoort. Een moment ben je verbaasd, dan denk je: ach ja, kunst.
Maar de dingen van stichting Reisgenoten maakten mij echt boos. Zoals je vloekt bij de verstoring van het landschap door een nieuw gebouwde bleekstenen villa. Bij het zoveelste maïsveld dat het uitzicht ontneemt over de eeuwenoude veenweiden. Bij de zinloze kap van bomen.
Deze tentoonstelling bracht mij tegelijk eerdere ergernissen in herinnering. Jawel, het was dezelfde boosheid die ik had gevoeld bij een sullige gedichtenroute in noord-Groningen, bij de gezochte tweejaarlijkse kunstuitstalling in het idyllisch Belgische Watou, bij een pretentieus beeld op de Waddendijk.
Hoepel op, tierde ik deze zomer iedere keer als ik in de omgeving van Gouda fietste. Klote kunstartiesten met je pedante projectjes. Blijf met je stadspoten van mijn polder.

augustus 2003

Zonneklep

2005-07-02T10:27:00.000+02:00

Wie vaak en lang fietst kan niet zonder. Dikwijls brandt de zon vanuit het zenith op je kop of verblindt hij je vanaf de einder. Ook bij regen bewijst mijn hulpmiddel goede diensten. Zo blijft mijn bril droog. Waar o waar kan ik toch mijn zonneklep hebben gelaten? Op de groentetuin? Onder de jassen aan de kapstok?
Een nieuwe dus. Helaas, in welke winkel in Gouda ik ook kom, altijd zit er een mutsje aan. Dat geeft een klamme kop. De zuivere klep blijkt zeldzaam. Gelukkig ken ik mijn stad. Het moet maar weer.
Op het moment dat ik binnenkom verandert de sfeer. Vier of vijf jonge personeelsleden kijken op en hebben het direct daarna opvallend druk met het rechtzetten van alle hoofddeksels. De oudere, zich bewust van haar verantwoordelijkheid, wacht mij diep in de winkel op. Ze knikt mij genadig toe van boven haar hagelwitte kraagje, vanuit haar gladde harnas van jasje en lange rok. ‘Kan ik u ergens mee van dienst zijn?’ De op hun paasbest geklede man en vrouw die koffie drinken aan het lage tafeltje monsteren mijn vale spijkerbroek en ongestreken shirt, mijn verweerde sportschoenen en mijn atheïstische stoppelbaard. Als ik mijn wens heb uitgesproken en wacht tot er kleppen van zolder zijn gehaald, maak ik contact met klanten in de spiegels. Heel kort maar, dan kijken de vrouwen terug naar zichzelf. Leid ik hen in verzoeking? Voer ik hen af van hun serieuze overwegingen bij een van de vele varianten van de donkerblauwe gedraaide hoed met wit lint waartoe zij al min of meer hebben besloten? Zoeken zij bevestiging van hun smaak?
Alles om mij heen ademt deftigheid. Maar het is façade en betimmering. Ik sta in de paardenstal van het vroegere hotel aan de overkant.
Na een tijdje komen van de hooizolder smalle, overdreven ver naar voren stekende zonneschermpjes die van opzij geen licht tegenhouden. Van achteren zit klittenband in plaats van een verschuifbare gesp. Mode ontloop je niet.
De prijs laat mij schrikken. Bijna twintig euro. Ruim veertig gulden! Maar direct realiseer ik mij dat ik weinig keuze heb. Als ik hem hier niet koop, moet ik naar de Julianasluis. Naar de geldpatsertjes van de golfclub.

juni 2003

Gevaarlijke steeg

2005-07-02T10:08:00.000+02:00

In het steegje achter mijn huis zitten vaak scholieren. Ze roken er een stickie. Veel van hen zijn Marokkaanse jongens. Kennelijk hebben die weinig keus als het om verstopplekken gaat. Zelfs bij slecht weer hangen zij in het steegje, diep in hun kragen gedoken en af en toe op hun handen blazend.
De scholieren doen geen vlieg kwaad, althans niet hier in het steegje. Hun ondeugd is dat zij hun rommel niet altijd opruimen. Een bekend gebrek van zestienjarigen. Als ze weg zijn, vind je sorbetbekers, blikjes, peuken, weedzakjes en zilverpapier.
Als ik de jongens en meisjes passeer, mompel ik een groet. Mijn vriendin is socialer. Zij maakt een praatje. Zij nodigt hen uit om te komen kijken naar de planten die ze heeft gepoot om de steeg een aantrekkelijker aanzien te geven. Soms strikt ze er één om te helpen met het lichten van een paar trottoirtegels voor de aanleg van een nieuw stukje geveltuin. ‘Wat schuift het?’ vraagt zo’n Marokkaans gozertje dan. ‘Niks, het is liefdewerk. Je doet het omdat jij mij aardig vindt en ik jullie’, legt ze uit. ‘Okee’, zegt zo’n blaag dan – om na een paar spaden in de grond het werk te verlaten met de smoes dat hij er een maatje bij gaat halen. ‘Teamwork, weet u wel’.
Laatst was er een inspraakavond over de straat. Daar vertelden bewoners van verderop hoe ongerust zij zijn over wat zich in onze steeg afspeelt. Er wordt gespoten en gedeald. Ze weten dat uit eigen waarneming, zeggen zij. In hun burgerlijke angst voor het onbekende hebben zij in de kleine plastic zakjes met het groene blaadje gebruikte heroïnespuiten gezien, zichtbaar verontreinigd met ziektekiemen. In het zilverpapier waaronder een vlammetje is gehouden om de hasj zacht te maken hebben zij het onomstotelijke bewijs gezien dat er harddrugs worden gebruikt. En in een achtergelaten Fanta-blikje een aanwijzing van criminele handelingen die te erg zijn om op te sommen.
Onze steeg is gevaarlijk en daar moet de gemeente wat aan doen.

mei 2003

Educatieve borden

2005-07-02T09:54:00.000+02:00

Een paar dagen na de laatste winterstorm stond het er. Een bord met uitleg en kleurenfoto’s. Ecologisch Beheerde Berm, met hoofdletters. Nu verschijnen er vaker educatieve borden in de Krimpenerwaard, overheidsdiensten kloppen zichzelf met graagte op de borst. Aanvankelijk haalde ik dan ook mijn schouders op over deze nieuwe ontsiering van het platteland. Mijn bewondering schoot pas wortel toen ik verderop een paar omgewaaide bomen zag die in grove stukken waren gezaagd. Door dat bord hoefden die stukken niet te worden opgeruimd, dat was het.
Prachtige truc. Had het Hoogheemraadschap van de Krimpenerwaard zijn bord al vlug-vlug laten maken toen de radio van storm gewaagde? Bezat het schap borden in voorraad voor allerlei calamiteiten?
Een hele reeks mogelijkheden schoot door mijn hoofd. Een bord met Zelfreinigende Woonwijk voor een gebied waar geen vuilnis meer werd opgehaald, met foto’s van slordige hopen zakken (de oude situatie) en een keurige straat (de nieuwe). Of nee, misschien was het beter om een flinke hoeveelheid borden met Kringloopzone in voorraad te houden, om neer te zetten op plaatsen waar bewoners spullen dumpten. Op die manier hoefde je niets te organiseren en kon je toch met minder vuilophalers toe. En Economische Zelfregulering met plaatjes van Hongkong en chinatowns. Plaatjes waarop de reclameborden elkaar in het midden van de straat raakten, prachtige foto’s uit de National Geografic. Aangevuld met borden Belgisch Bouwen, zodat alle ambtenaren van bouw- en woningtoezicht overbodig werden.
Was het trouwens niet al een bestaande manier van opereren van de overheid? Hadden we in Gouda niet als gevolg van een bezuiniging het zogenoemde natuurlijke groenbeheer gekregen? Bestond er niet het voornemen om het verzakkende Park Atlantis (what’s in a name) grotere waterpartijen te geven. Waarom geen bord Stadsmoeras, met foto’s van roerdompen en kwakken, wuivend wollegras, rietzangers en woudaapjes?
De gemeentelijke regiefunctie? Achterhaald. Gedwee achter de feiten aanlopen was oneindig veel beter. Educatieve borden. Niks doelmatigheidsoperatie OptimaForma. Eenvoudig een timmerman, een tekstschrijver en een fotograaf. Alle andere medewerkers van de gemeente konden naar huis.

maart 2003

Ambtenaar

2005-07-01T22:47:00.000+02:00

In mopjes is hij lui of werkschuw. Van de verschillende soorten overheidsdienaren lijkt degene die bij een gemeente werkt wel de grootste sul. Mensen die een ambtenaar van nabij kennen, oordelen gelukkig milder of maken een uitzondering voor deze ene. Net als mensen die mopperen op buitenlanders, maar hun Marokkaanse buurman prijzen.
Soms achtervolgt het verleden mij en zie ik mij geplaatst tegenover opgetrokken wenkbrauwen. Jij bij de gemeente? Was jij niet zo’n rebel die huizen kraakte, betoogde en affiches plakte? Was jij niet de schrijver van opstandige blaadjes, een actievoerder? Alsof degene die mij aanspreekt niet kan vatten dat je meerdere maatschappelijke rollen kunt vertolken. Alsof ik van mijn geloof zou zijn afgevallen, mijn opvattingen verloochen.
Sommige kennissen van vroeger gaan verder dan verbazing. Die tonen afkeuring. Dat zijn degenen die nog geloven in de Tegenmaatschappij. In een parasitaire samenleving die de hoofdstroom uitholt. Die zich nooit ofte nimmer zullen conformeren aan het kapitalisme. Die weigeren een vaste baan te zoeken. Die schelden op de blinde consumptiewoede van de massa. Het is nog maar een handjevol. Een paar zijn vroeg overleden na intensief drugsgebruik. De meesten zijn op zeker moment schoorvoetend aan de gehate maatschappij gaan meedoen. Het nietsdoen zonder uitzicht op de gedroomde heilstaat maakte hun levens zinloos en in de kunstzinnige of sociale sector bleek na enig zoeken toch wel een aardige baan voorhanden.
De echte diehards zijn zielige gevallen geworden. Een van hen lijdt aan een ziekte. Op straat kan ik al van veraf zien of hij die dag zijn roeping volgt. Dan stapt hij met geagiteerde passen over de Markt of de Kleiweg, zijn hoofd opgeheven en in felle rukken naar links en rechts draaiend. Dan kijkt hij met profetische minachting neer op de winkelende menigte. Dan begint hij te grommen zodra hij mij gewaar wordt. Dan groeit het volume van zijn stem als hij luidop zegt: ‘Gemeenteambtenaar. Overloper.’ Dan weergalmt even later zijn goddelijke woede tegen de huizenwanden. ‘Vuile NSB’er!’
Op andere dagen buigt hij zich glimlachend naar mij toe en groet hij mij nederig. Al te nederig.

januari 2003

Slingerend spoor

2005-06-29T19:14:00.000+02:00

Naast mij stond een oude man met een fiets. Het was een druilerige ochtend en de krant pronkte met een tekening van het voorkeurstracé voor de zuidwestelijke randweg. De man, verweerd door het buitenleven, was zo bereidwillig zijn vooroorlogse rijwiel een beetje naar zich toe te trekken, zodat ik een glimp kon opvangen van de stadspagina. 'Gemeente, rijk en provincie zijn het eens', kopte de krant door de druppels op de ruit heen. 'Een historische beslissing.'
'Die weg, die legt er nog niet,' luidde het commentaar van de oude. De man bracht mij de spoorlijn in herinnering die vroeger door de Krimpenerwaard had gevoerd. 'Naar Bergambacht, weet je niet?' Hij keek mij onderzoekend aan. Had ik wel de leeftijd om op de hoogte te zijn? De spoorlijn waarover hij vertelde moest worden opgeheven omdat hij te weinig reizigers trok voor het bekostigen van het onderhoud. Het zandlichaam van de lijn verzakte sterk en bovendien nogal ongelijkmatig, en verschoof daardoor opzij naar verschillende kanten. Ik herinnerde mij wel eens een foto te hebben gezien van het deerniswekkend zigzaggende en op en neer golvende lijntje. IJzeren sporen die niet meer helemaal evenwijdig lagen, gedeelten haast verslonden door het veen.
Mijn commentator gaf zich over aan de realiteit van zijn eigen herinnering. Hij had gearbeid aan dat spoor. Hij wist nog de prijs die hij had ontvangen voor het zand scheppen, uitgedrukt in stuivers. 'Met deze handen heb ik dat spoortje weggehaald. Op mijn werkbriefje stond tien uur!' Als om mij de woorden in te prenten, zo hard drukte hij met zijn natte voorband tegen mijn broekspijp. Zijn handen waren gegroefd, hij loog niet.
Ik probeerde iets te verzinnen om de man zijn aandacht terug te voeren naar de toekomstige weg, maar hij had al mopperend plaatsgenomen op zijn fiets en verwijderde zich slingerend.
Het drenzen van de regen was bijna opgehouden. Op het natte wegdek bleef een gekrulde guirlande achter, een vrolijk zich kronkelend, vanzelf verdwijnend spoor.
De toekomstige randweg. Ik ging er eens goed voor staan.

november 2000

Stadse kunsten

2005-06-29T18:57:00.000+02:00

'Door de bouw van stadhuizen verfraaiden de regenten hun steden. Tegelijkertijd verhoogden bouwopdrachten hun status en hun machtspositie.' Die twee zinnen staan onder een foto van het Goudse stadhuis, voorin een pas verschenen proefschrift. Het boek Cultuur, koningen en democraten gaat over de overheidsbemoeienis met de kunsten door de eeuwen heen. Op dezelfde bladzijde als de foto staat ook een voorbeeld van de manier waarop stedelijke regenten vanaf de vijftiende eeuw de grootheid van hun stad en hun prachtige eigen rol daarin hóórbaar verkondigden. Ze stelden stadspijpers, stedelijke zangers, organisten en beiaardiers aan.
Wordt de kunst nog altijd op dezelfde wijze ingezet door en voor de machthebbers? Bazuint en bezingt de door een gemeente ingeschakelde kunstenaar ook vandaag de belangrijkheid van zijn opdrachtgevende gemeente en haar bestuurders?
Op de nieuwe rotonde bij de Haastrechtsebrug komt een verlicht kunstwerk, zo is kort geleden besloten. Met een advertentie in het vakblad BK Informatie is de inschrijving voor gegadigde kunstenmakers opengesteld.
Waarom moet het een verlicht kunstwerk zijn? Opdat het van verre zal opvallen. Past dat opvallen in het overheidsbeleid voor de Krimpenerwaard en het Groene Hart? Of is dat beleid er juist op gericht om het aanzien van die waard en dat hart te bewaren? Ach wat, als het om kunst gaat, moet je niet bescheiden zijn. De aanschaf is duur genoeg.
Een van kilometers afstand zichtbaar kunstwerk. Het vervolg kennen we ook. Een dag en nacht zoemende rondweg. Bedrijven tussen de nieuwe weg en de oude dijk. Dan één of twee parkeervelden voor diezelfde bedrijven plus wat tijdelijke opstallen. En daarna is er genoeg veranderd aan het aanzicht van de Krimpenerwaard tegenover Gouda om er zonder protest een woonwijk te kunnen bouwen. Wij stadsbewoners zijn iemand. Er zij dus licht, er zij bedrijvigheid, er zij uitbreiding.
De grootheid van Gouda van veraf zichtbaar! De Krimpenerwaard kan best een beetje inkrimpen. Het Groene Hart schikt met genoegen een stukje op.

oktober 2000

Gifgrond

2005-06-29T18:31:00.000+02:00

Gouda's gifschandaal verschaft mij al mijn hele leven plezier. Als jongetje wroette ik met graagte in de smurrie langs de dijk. Ik vond vreemde voorwerpen van metaal en plastic. Ik ging naar huis met stukken staalkabel die ik thuis ontvlocht tot nuttig ijzerdraad, of met schelpen van zoetwatermosselen in een gevonden blik. In een kuil met water spoelde je de stinkende bagger van de voorwerpen. Het modderige terrein lag een eind van de binnenstad af, maar ik kwam er toch geregeld. Zeker in het voorjaar, als er salamanders scharrelden in de vochtige greppel langs de Provincialeweg. En in het najaar, als beneden aan de dijk walnoten van de bomen konden worden geslagen en gegooid. Destijds trad bij dat werkje nog geen concurrentie op van Marokkaanse gezinnen. Was ik in de buurt, dan viel er altijd nog wat extra's te beleven aan de dijk langs de IJssel.
Met de bouw van de villa's werd het terrein zo mogelijk nog bekoorlijker. Overal lagen bouwmaterialen, stenen om te stapelen, balken om te verslepen. Je had geen tijd om te kijken hoe smakeloos de villa’s werden, waarvan je de karkassen doorzocht. Daarna verloor ik het gebied een tijdje uit het oog, maar na de sloop van de misplaatste woningen werd de Zuider IJsseldijk opnieuw een lustoord. Tuinen verwilderden, met regenwater gevulde funderingen raakten overwoekerd. Er ontstond een oerwoud met valkuilen. Bijna niet te begaan. De aanplanten van de verdreven bewoners zorgden voor een bijzondere flora. Overdadig bloeiende struiken, kleurige bloemen. Een paar herfsten geleden haalde ik er bruin verkleurde, uitgebloeide bereklauwen van tweeëneenhalve meter weg om als decoratie in mijn huis op te hangen. Nog nooit oogde mijn woonkamer zo feestelijk. 's Avonds als alles stil was hoorde je zacht het knagen van oorwurmen, smikkelend aan de fluwelen binnenzijde van de holle stengels. Gewapend met handschoenen en machete vallen er nog steeds prachtige boeketten te plukken aan de Zuider IJsseldijk. En je bent er altijd alleen. Daar zorgen de borden voor.

september 2000

Troebel water

2005-06-27T11:16:00.000+02:00

In het voorjaar als de padden en kikkers elkaar in wilde paringsdrift van elkaar af proberen te schoppen, raakt het water van de vijver vervuild. Slib komt naar boven en plantendelen raken los. Daarna valt in twee dagen de volle last van de overdadig bloesemende prunus naar beneden en wordt het water een hoogpolig, bleekroze tapijt. Vanaf half april herstelt het water zich om in mei tot de bodem vol te raken met kikkervisjes en doorzichtige salamandertjes, torretjes met hun achterlijf in een buisje van blaadjes, rondtollende rode bolletjes, bloedzuigers, slakken en schokkerig bewegende luis.
Zo gaat het tenminste in andere jaren. Deze keer echter blijft de vijver ondoorzichtig. Afgezien van wat gefriemel aan de kant is het water levenloos. Schep je een hoeveelheid op, dan schrik je van de groengele kleur. Slechts één soort is volop aanwezig: het bootsmannetje. Ondersteboven met twee pootjes en het achterlijf aan de oppervlakte hangend, ontwaart het kennelijk genoeg leven in de diepte om op te jagen. Hij is er in honderdvoud.
Wat te doen? Welke winkelier is deskundig? Die van Klein Artis? Lugthart? De eigenaar van de winkel in de Prins Hendrikstraat? Bestaat De Siervis aan de Nieuwehaven nog?
De winkelier die ik aarzelend benader blijkt een autoriteit. Hij valt mij na drie woorden in de rede met: 'Zit er nog leven in het water? Hoe groot is die vijver?' Zodra hij de antwoorden weet verwijdert hij zich om terug te komen met plastic zakken krioelende rode waterluis en een literpot Vijverfris. 'Het belangrijkste is dat het biologische leven terugkeert,' doceert hij. 'Dit is een natuurproduct. Let niet op de gebruiksaanwijzing. Iedere twee dagen twee eetlepels. Schep eerst een emmertje uit de vijver om het in op te lossen.' Bij het overhandigen van de ingrediënten drukt hij mij nogmaals op het hart: 'Eerst in een emmertje, want dan doet het zijn eigen beter vermengen.'
We zijn nu vier maanden verder en de bodem is zichtbaar geworden. Dat wil zeggen de bodem van de pot gemalen beton, het natuurproduct. Van waterluis geen spoor.

augustus 2000

Leerzame polder

2005-06-27T10:45:00.000+02:00

De Krimpenerwaard, het weidegebied ten zuiden van Gouda, wordt steeds verder gekoloniseerd ten behoeve van dagjesmensen. Dat maakt de polder extra leerzaam.
Het Zuid-Hollands Landschap plaatst niet alleen voorzieningen als banken, picknicktafels en vogelgluurhutten, het verzint ook borden met uitleg. Op de dichtst bij Gouda gelegen tiendweg, die voorbij het eerste ophaalbruggetje van de Goudseweg, staan verscheidene borden voor de stedeling die het verschil niet weet tussen een kievit en een wulp, een valk en een spitsmuis. De afvoer van water via het Veerstalblokboezem wordt de leek uitgelegd met plaatjes. Wie oplettend rondkijkt en een beetje geluk heeft, kan zelfs een folder bemachtigen uit een ingenieus geconstrueerd paaltje.
Het waterschap van de polder doet van harte mee aan het uitleggen. Langs het weggetje van Berkenwoude naar het Loetbos staan glimmende borden met de beschrijving van de kunstgrepen die het schap uithaalde om de smalle verkeersader net-echte natuurlijke oevers te geven. Mocht je tijdens of kort na de werkzaamheden gedacht hebben met tijdelijke borden van doen te hebben, dan weet je nu dat ze er staan voor de eeuwigheid.
Een andere activiteit om de waard te ontsluiten betreft het bordje 'Bastide fietsroute'. Het staat op iedere straathoek.
Het voorlopige hoogtepunt van het lesmateriaal in de polder is een bord bij de resten van een molen, in de buurt van Ouderkerk. De molenoverblijfselen werden kort geleden op grove wijze gerestaureerd en volgestort met grind. Korte tijd later verscheen Het Bord. Het is uitgevoerd als witte schutting met een groen dakje. Het staat op palen en reikt tot drie meter hoog. Je ziet het van ver. De plaatsing is zo dat je vanaf de picknicktafel op de grindvlakte geen uitzicht meer hebt op het leukste doorkijkje naar het water. Behalve voorspelbare gegevens over vogels en over de functie van de Berkenwoudse Boezem staat er logo's op. Het zijn de beeldmerken van het Zuid-Hollands Landschap en van de Nationale Postcode Loterij. Het is een gesponsord bord. Leerzaam voor wie wil adverteren in een beschermde polder.

juli 2000

Geen nood

2005-06-27T10:40:00.000+02:00

Wanneer de Staten en de minister meewerken, gaat Gouda 1953 woningen bouwen in Westergouwe. Dat blijkt uit het bestemmingsplan voor de beoogde wijk. Eerder claimde de kaasstad in de polder richting Moordrecht 4400 woningen, een aantal dat absoluut noodzakelijk was, en eigenlijk al te krap, wilde Gouda ontsnappen aan teloorgang.
De redenering van destijds liep als volgt. Als Gouda niet langer groeit vertrekken jonge woningzoekenden en vergrijst Gouda. Door de vergrijzing kan de stad minder voorzieningen bekostigen en wordt het minder prettig om er te wonen. Uiteindelijk verlaat iedereen die het zich kan veroorloven het zinkende schip. Een Twentse hoogleraar had de redenering verzonnen en van een wetenschappelijk fundament voorzien. Boven de compacte stad hing een loodgrijze hemel.
En nu maar 1953? Ontsnappen wij nu aan het wetenschappelijke doemscenario of houden wij één been verlamd in het graf?
Voor mijn geestesoog sjokken en rollatorren armlastige bejaarden en lusteloze, aan ijslollies likkende inactieven in afgezakte joggingpakken de winkels van Blokker en Etos in en uit. Ik zie stedelijke voorzieningen, schots en scheef met ruwhouten planken dichtgetimmerd, langzaam vergaan. De schouwburg verzakt en brokkelt af, de ene sporthal na de andere maakt plaats voor een tijdelijk parkeerterrein. Prachtige ruimtes voor nieuwe woningen, maar van die bestemming komt het niet. Met interactieve beleidsplatforms houden het stadsbestuur en de bevolking elkaar gaande, gebouwd wordt er niet. Geen geld.
Stemt dit beeld mij somber? Nee, niet somberder dan ik van nature reeds ben. Ik ken deze stad. De bevolking van Gouda maakt op mij allang de indruk dat hier geen hoger onderwijs gegeven wordt. Het Bolwerk, de Drie Notenboomen, het hele gebied tussen de Vlamingstraat en het Bolwerk, het terrein van de voormalige sigarenfabriek aan de Vossenburchkade - vervallen gebouwen, braakliggende terreinen en loze parkeervlaktes heeft Gouda allang. Ruim voldoende om de woningbehoefte te dekken. En hoeveel jaren heeft in het verleden het Nieuwe Marktterrein er niet verloren bij gelegen? Eigenlijk stelt het getal 1953 mij gerust. Is 1953 niet het jaartal van de watersnoodramp, de zondvloed die Gouda net niet bereikte?

juni 2000

Straatfoto's

2005-06-27T10:18:00.000+02:00

De Speelwinkel wil foto's tentoonstellen van de Raambuurt zoals hij vroeger was. Geen officiële foto's, geen krantenfoto's, maar kiekjes van bewoners. De oproep herinnert mij aan een afbeelding van mijzelf als zes- of zevenjarige. Zal ik die bij Sarie Donk in de brievenbus gooien?
Ik aarzel. Aan mijn foto is een beetje schaamte verbonden. Ik sta erop in een door mijn moeder genaaid jasje, vervaardigd uit de stof van een afgedankt gordijn. De afmetingen van het jasje zijn op de groei. Een donkergroen verfbad in een dampende zinken kookpot heeft de verschoten stof gefatsoeneerd, dat wel, maar de kleur is toch raar gebleven. Iedereen ziet dat het geen echt jasje is, geen jasje uit de winkel. Ik kom uit een armoedig gezin, zegt mijn kledingstuk. En wie de foto aandachtiger bekijkt, leest mijn schamele afkomst ook af aan de rest. Aan de rubber kaplaarzen. Aan de uitgezakte trainingsbroek die over mijn laarzen heen hangt en niet stoer erin zit gepropt.
Maar het is een foto van de Raambuurt, er staat een stukje van een verdwenen ophaalbrug op en hij geeft - juist door zijn nette armoede - een overtuigend tijdsbeeld. Weinig mensen hadden het waarschijnlijk breed de eerste tien jaar na de oorlog.
De foto is geen familiekiek. Hij werd gemaakt door een straatfotograaf en ook dat past in de tijd. Want die had je in de jaren vijftig. Mannen die in de buurt van een school rondhingen, kinderen aanspraken en meetroonden naar een plekje dat als achtergrond kon dienen. Mannen die een paar dagen later naar het opgegeven adres stapten om te proberen een afdruk te verkopen aan je ouders.
Ik heb nog een tweede foto die gemaakt is door een straatfotograaf. Daarop sta ik tegen een huis in de Keizerstraat. Ook op deze foto draag ik een door mijn moeder genaaide jas, maar deze is beter gelukt. Een echte jopper. Deze tweede kiek is bijzonder door zijn voorspellende waarde. In het huis waar ik voor werd gefotografeerd, kwam ik dertig jaar later te wonen. Wacht mij ook zoiets op de Raam ter hoogte van de Lange Willemsteeg?
Ik ga de foto vanmiddag nog naar Sarie brengen.

mei 2000

Familiegraf

2005-06-27T10:09:00.000+02:00

Hij zou mij in elkaar slaan. Zijn ouders waren gescheiden, maar dat zijn moeder een nieuwe vriendschap aanging, was voor hem onverdraaglijk. Een paar weken later gaf hij mij een stuurse knijphand, oogcontact vermijdend. Hij was een jaar of achttien, kort van postuur, en er ging kracht van hem uit. Daarna zag ik hem geregeld, meestal kort.
Als hij zijn motor liet warmdraaien op de Boelekade schudden de huizen en schrokken de Marokkaanse buurkindertjes gillend wakker. Ook later, toen ik met zijn moeder in de Keizerstraat woonde, waren zijn bezoeken kort. De ene keer was hij op een okergele motor en zat het stuur hoog, de andere keer op een donkerrode, het stuur laag, dan weer op een zwarte met een overdreven breed stuur. Steeds dezelfde motor, voor het oog fonkelnieuw.
In de tijd dat mijn verhouding met zijn moeder afliep, begon hij met een compagnon een reparatiewerkplaats in de Wachtelstraat. Uit dit bedrijf werden op een nacht vijf motoren gestolen. Hij was des duivels en beloofde dat het slecht zou aflopen met de dieven, mocht hij ze vinden. Een tijdje later werd iemand uit zijn kring gepakt, verdacht van moord op iemand in een woonboot Onder de Boompjes. Gelukkig legden de kranten geen verband.
Vorige zomer zag ik hem terug op de Markt. Het jaarlijkse Harley Davidson-festijn waarvan hij de grondlegger was, liep op zijn eind. Een rockzangeres probeerde de nagebleven bikers tot dansen te verleiden.
Hij was pafferig geworden. Hij gaf mij een slappe hand met vingers vol ringen, zijn vlees voelde als opgeblazen rubber. Hij droeg het uniform van een motorclub. Niet langer dat van de Demons uit Stolwijk. Een beetje dronken begon hij over Country Joe and the Fish, van wie hij zijn eerste plaat kreeg toen ik mijn muziekcollectie opdoekte. Kennelijk was dat zijn eerst associatie nu hij mij zag. Nee, hij woonde niet langer in Gouda. Voor hij verder liep kreeg ik weer een hand. Zijn superieure gedrag als godfather stemde mij triest.
Vorige maand werd hij, na met drie vrienden levenloos te zijn aangetroffen in een seksclub, bijgezet in het familiegraf van de Hell's Angels te Haarlem.

april 2000

Eén is geen

2005-06-27T09:49:00.000+02:00

Reizen is leuk als je van tevoren verzint wat je te weten wilt komen. Op de bonnefooi vertrekken ontaardt niet zelden in het wegslikken van jaartallen van kerken. Heb je een zelfverzonnen vraag, dan liggen je bestemmingen bovendien dikwijls verrassend dichtbij.
Wie iets wil opsteken over import en export over water heeft aan Europoort, Amsterdam en Delfzijl jarenlang een smakelijke kluif. Wie wil weten waar nog steenkool wordt gewonnen in West-Europa, zit een hele poos in het nabije buitenland. Zelfs een wandeling in eigen stad wordt interessant als je jezelf vooraf een vraag stelt.
'Eens kijken hoe het in Korte Akkeren staat met de mode van twee dezelfde bloempotten,' opperde mijn vriendin. 'Misschien zie je er al vierkante, van roestig metaal of zink.'
In de straten van de Vogelwijk en de dichtersbuurt kun je tot negen uur 's avonds ongehinderd bij iedereen naar binnen kijken. Eerder telden we in deze buurten al hoeveel namaak olielampen boven de eettafels hangen (meer dan vijftig procent) en hoe de tropische plafondventilator oprukt (één op de dertig huizen ongeveer).
Deze bloempottenwandeling werd een overwacht succes. Overal! Huis aan huis hebben de mensen in de Tollensstraat, de Bilderdijkstraat, de Da Costakade en de Van der Palmstraat twee identieke potten met twee identieke planten voor het raam. Eén is geen. Pas bij twee tel je mee. In sommige vensters prijkte één tweeling, in andere zag je er meerdere. Vaak was een eeneiïg paar in het midden van het raamkozijn geplaatst, de andere planten naar opzij dringend. Maar overal twee! Behalve bij één huis. Daar zat een honderdjarige dood in haar stoel en hing een verbleekt, geborduurd lopertje levenloos over een al wekenlang uitgetikte koekoeksklok. Haar adres is inmiddels bekend bij de GGD.
Het vierkante model bloempot bleek in de dichtersbuurt niet vaak aanwezig. Waar hij stond, was hij van wit aardewerk. Wel zagen wij hier en daar idioot hoge, smalle potten. Wat ook opviel, is dat nergens meer ganzen staan, de mode van twee jaar geleden.
Enfin, volgende week naar Goverwelle. Voor het zink.

maart 2000

Postkantoor

2005-06-26T13:28:00.000+02:00

Het postkantoor aan de Westhaven, het vroegere hoofdpostkantoor, is weg. De brievenbussen zijn van de gevel gesloopt. De laatste voorziening in de buurt, die op de hoek van de Kerksteeg, puilt dagelijks uit. In het kader van mijn achterhoedegevecht tegen de voortschrijdende vermindering van de publieke diensten (door de NS, tante Pos, oom agent en de verantwoordelijken voor openbare toiletten) verdom ik het om mijn geld uit de muur te halen. Ik loop het verdwenen postkantoor achterna naar het winkelcentrum Nieuwe Markt, dring mij door de acht man lange rij voor de geldautomaat en sluit mij aan achter drie oude mensen voor het loket.
Ik sta er nog maar net of achter mij klinkt een stem. 'Drukke tijd Kees?' De voorzitter van de stichting Behoud Stadsschoon geeft zichzelf een opstapje naar een opsomming van zijn eigen bezigheden.
'Over de Lange van Wijngaardenstraat praten we met de woningbouw. Kost veel tijd. Ze willen een blok bejaardenwoningen neerzetten, wij vinden dat er eensgezinswoningen moeten komen. Ambtenaren zijn het met ons eens, maar politici schijnen afspraken te hebben gemaakt met de woningbouw. Ook het Stationsplein kost tijd. De Goudse wil de bomen rooien. Na een halve dag in het archief heb ik nu op schrift hoe destijds werd afgesproken dat de verzekeringsmaatschappij groen moest aanplanten als compensatie voor bomen die door het grotere gebouw verloren gingen.' De mond van mijn achterbuurman vormt een dunne streep, zijn houding verraadt onverzettelijkheid. Net als ik strijdt hij tegen de aftakeling van de omgeving.
Als ik mijn geld te pakken heb loop ik naar de andere uitgang van de passage dan die waar ik binnenkwam. De rij bij de geldautomaat is aangegroeid tot vijftien man. Boven mijn hoofd dreint zeikmuziek van de meligste soort. In het vervolg zal ik de kortste weg het winkelcentrum in en uit nemen. Maar hoelang zal de Postgiro nog toestaan dat ik mijn geld opneem aan het loket?
Ik zet er stevig de pas in om niet opnieuw te worden lastiggevallen door een collega-zeur.

februari 2000

Onder de brug

2005-06-26T12:26:00.000+02:00

Een tijdlang zaten onder de brug over de Mallegatsluis bijna dagelijks schooljongens. Ze rookten sigaren. Als zij vertrokken, vond je behalve peuken drankblikjes en snoeppapier. Ze hadden hun holletje achter de schuur van de brugwachter. Daar was slechts beperkt ruimte om te zitten, ze moesten kruipen om er te komen. Soms liep je langs ze heen zonder ze op te merken. Dan schrok je als er één kuchte.
Maar zoals dat gaat met jongens van vijftien of zeventien vervuilden zij hun nest zo ernstig, dat het er op den duur niet prettig meer toeven was. Af en toe wroetten zij ijsselsteentjes los om in de rivier te werpen en uit het zand dat overbleef staken na verloop van tijd talloze blik-lipjes en glasscherven. Op een gegeven moment werd de rommel de brugbeheerder of wie maar over het plekje gaat te gortig. Het stukje waar de jongens zaten werd geasfalteerd.
Kort daarna trof ik een beschadiging aan in het asfalt en was er een racistisch leus op de wand gekalkt, maar vervolgens ontwaarde ik er geen spoor meer van de jongens. Wel lagen een paar weken later op de kademuur van waaraf je over de IJssel uitkijkt natte fluimen en stonden op het graniet met viltstift secuur obscene woorden en meisjesnamen gecalligrafeerd.
Tegenwoordig zitten bij de onderdoorgang van de brug op het muurtje dat uitkijkt over de IJssel meestal twee jonge Marokkaanse mannen met een gezinsfles cola. Eén lacht het goud in zijn mond bloot. Terwijl hij wijst naar de heuvels van de asfaltcentrale, naar het wuivende riet tegen de dijk aan de overkant, naar de reiger op een meerpaal bij de chemische fabriek en naar de verre polder, verhaalt hij over uitzichten in zijn geboorteland. Onvermoeibaar vertelt hij over het zand en de metaalwinning in zijn geboortestreek, over goederentreinen en afvalbergen, over door mijnstof verkleurde mensenhuid.
Als het donker of koud wordt, bestijgen de mannen een brommertje en beklimmen mijn vriendin en ik het geïmproviseerde houten trapje dat niet is weggehaald na de Havenstaddagen. Wij bukken ons voor de rioolbuis en de rand van het brugdek en vervolgen onze weg langs de duistere plek die naar teer geurt. Nog steeds geen sigaar.

december 1999

Vliegtuigen

2005-06-23T11:39:00.000+02:00

Eind 1997 begonnen de eerste grote lijntoestellen over de binnenstad te vliegen. Niet langer ver weg als een glimmend pijltje met een streepje condens uit de richting van Schiphol of Hamburg, maar voorbijbulderend op een paar honderd meter. De meeste hingen scheef in de lucht, alsof de piloten de toren van de Sint-Janskerk van dichtbij wilden bekijken. Na de draai was de neusrichting Rotterdam Airport.
Kort daarop begonnen de zakenvliegtuigen op te vallen. Zij vlogen in rechte lijn in twee richtingen, niet duidelijk stijgend of dalend, maar op ongeveer dezelfde hoogte als de bulderende bakbeesten.
Had Zestienhoven een nieuwe baan gekregen? Was een aanvliegroute verlegd? Welke deskundige verzon het om pal over de bebouwde kom van Gouda te laten vliegen? Er verschenen geen berichten over in de krant, ik las geen advertentie die een hinderwetprocedure afkondigde. Kennelijk was zo’n procedure niet voor iedereen vereist. Pas driekwartjaar later, toen er een keer een luchtbrug voor voetbalfans was geslagen, zag ik iets in druk. Alsof die paar toestellen nog verschil maakten.
De nieuwe hinder bleek blijvend. Was het brommen en van toonhoogte wisselende janken van plezier- en reclamevliegtuigjes van het vermaledijde Rotterdamse vliegveld niet genoeg? Maar eens een keer bellen met de milieudienst. 'Helaas, meneer, er bestaat wel een commissie, maar daar zitten wij niet in omdat wij volgens de wet hier geen hinder ondervinden. Er is in de buurt van Stolwijk een baken gekomen voor de grote luchtvaart. Als de piloten zich daaraan houden vliegen ze langs Gouda. Maar als ze liever op hun eigen ogen afgaan, tja... Als u wilt kunt u de Centrale Meldkamer Rijnmond bellen, ik zal u het telefoonnummer geven...'
Ik verstond de cijfers niet. Een reclamevliegtuigje met een slecht afgestelde motor was begonnen rondjes boven mijn huis te draaien. Op de sliert achter de oorverdovende bromvlieg stond: KOM WERKEN BIJ DE POLITIE MIDDEN-HOLLAND. De hoorn glipte uit mijn vingers. Als zelfs de hermandad niet begreep wat maatschappelijk aanvaardbaar was, tot wie kon ik mij dan wenden?

november 1999

Misdaad

2005-06-20T19:55:00.000+02:00

De politie is drie keer aan de deur geweest. Eerst vanwege een overval op de ING-Bank. Toen na de beroving van het postkantoor. De laatste keer ging het over mijn buurman.
Mijn buurman wilde op een vroege avond zijn huis binnengaan toen hij een hard voorwerp in zijn rug voelde en een stem in zijn nek hoorde snauwen: 'Kop dicht, anders ben je dood'. Ze waren met zijn tweeën. Een ruitje van buurmans glanzende zakenauto ging aan diggelen, jasje en laptop verdwenen van de achterbank. Ik hoorde het autoalarm gillen, maar ik reageerde niet, want iedere dag slaat er wel een wagen aan op de gracht.
Inmiddels hebben wij zelf twee insluipingen gehad. Eén pal onder mijn ogen.
De deur van de voorkamer kierde aarzelend open, een Marokkaanse jongen stak zijn hoofd om de hoek. 'Goedenmiddag meneer.' Een vriendelijk knikje en dan verbazing: 'Is dit geen winkel?' De buitendeur was open omdat werklui spullen moesten in- en uitladen. Na bedeesd te hebben rondgekeken, en na nog iets gezegd te hebben over de indruk die mijn woning maakt van buitenaf, verontschuldigde hij zich en verdween. Ik twijfelde. Was het niet een beetje verdacht, een Marokkaanse jongen die belangstelling toonde voor een etalage van eigentijdse kunst, precies nu de buitendeur openstond. Er kijken nooit Marokkaanse jongens naar mijn uitstallingen. Voor de zekerheid sloot ik de huisdeur; de werklui zouden straks wel aanbellen. Even later een bons, alsof iemand met een sprong de laatste treden van de trap nam. De jongen die mij had aangesproken stond buiten toen ik de deur sloot. Was dit een handlanger die naar boven sloop terwijl nummer één mij bezighield? Een klik van de buitendeur en 's avonds blijken een fototoestel en een portemonnee verdwenen.
De misdaad komt dichterbij. Zeker. Maar niet zonder elegantie. Hij had mij mooi te pakken, die beleefde, onschuldig ogende tiener! Sportschooltypes met oorringetjes en tatoeages, de radio hard aan, je koud aanstarend vanuit hun open nepjeep – eerlijk gezegd ervaar ik die als dreigender.

september 1999

Hoog van de toren

2005-06-20T19:46:00.000+02:00

Ik ben niet dol op carillonmuziek. Ik hoor vaak afgetrapte kinderliedjes en zware psalmen van de toren naar beneden dwarrelen. Alleen het Roelandlied en Bergen op Zoom houdt u vroom, strijdliederen die gewagen van het medogenloos in de vernieling helpen van agressieve tegenstrevers hebben op sommige dagen mijn grimmige instemming.
Maar één keer was alles anders. Eén keer gebeurde het op een vroege zomeravond dat een ingewikkeld klokkenspel onverwacht werd beantwoord door trompetters, lichte en zware, door subtiele blazers verstopt achter mijn schuurtje. Reageerde het Leger des Heils, verzameld in de Peperstraat, op de klanken van de Sint-Jan? Dat kon niet waar zijn, daarvoor klonk het blaaswerk te zuiver. Dit waren conservatoriumgeschoolde muzikanten, hoorde ik instinctief. Zodra het geheimzinnige tegengeluid stopte, nam het carillon de wijs weer over. Even later voerden de blazers opnieuw de boventoon. Maar waar in hemelsnaam zaten ze, deze heldere klaroeners, schalmeiers en trompetters? Op de Barbaratoren? Het moest beslist dichter bij zijn.
Opeens herinnerde ik mij gelezen te hebben dat de carillonbespeling voor één keer iets bijzonders zou zijn in verband met de herdenking van een gebeurtenis in het verleden. De Catharinatuin van het museum zou er langer voor openblijven.
Even later weet ik hoe het zit. Voor casino Sportland (dan nog zonder feestverpakking) staan toeristen met hoofden in de nek te applaudiseren. Op de trans van de toren blikkeren een tuba en kleinere instrumenten in de late zon. De drie bankjes van de Catharinatuin zijn bezet en op de rieten stoelen van het museumrestaurant zitten eveneens stille luisteraars, allemaal met een programmaboekje in de hand. Echte fans. Steenhouwer Roodbol, hoewel met de deuren gesloten, verzorgt ongevraagd slagwerk.Ik loop om de kerk heen en weet dan zeker: nergens is het geluid zo helder, zo zuiver en genuanceerd als in mijn eigen achtertuin. Nergens die strakke weerkaatsing van een gesloten huizenrij. Voor even daalt de Vrede van Munster op mij neer. Bergen op Zoom, de Tachtigjarige Oorlog, de narigheid is voorbij. Voor deze muziek mogen ze van mij elke maand een smoesje uit de vaderlandse geschiedenis verzinnen.

juli 1999

Lage Gouwe

2005-06-20T19:34:00.000+02:00

Een wandeling over de Lage Gouwe is plezierig vanwege de etalages. Vooral om de etalages van Cootje, Theo en Pieter. Alledrie zijn een lofzang waard, samen verdienen zij een rei. Schrijvend huppelen dus.
Eigenlijk is die van Cootje geen etalage, maar een pronkkamer. Geraffineerde coulissen verleiden je om steeds dieper naar binnen te loeren. Van de ene kamer naar de volgende en daarna in nog een. De coulissen bestaan uit gordijnen en antieke kasten. Maar meer nog dan de coulissen zijn het de spaarzaam aangebrachte lichtplekken die de illusie scheppen van sfeervolle schatten die elkaar opvolgen. Cootje verandert haar pronkkamer zowat elke dag. Gehuld in een stofjas en onder het mom van afstoffen verplaatst zij voortdurend alles. Maar dat geeft niet, want ik kom iedere dag langs. Ik zie haar smaakvolle details op de gedekte tafel, ik zie de half afgeschilde citroen.
Theo zijn etalages ademen net als de pronkkamer van Cootje de sfeer van vroeger. Wat moet die man allemaal verzameld hebben! Welk onderwerp uit de Goudse historie Theo ook ter hand neemt, hij tovert altijd aandoenlijke, onvermoede relikwieën tevoorschijn. Is zijn uitstalling gewijd aan een bouwplan waarover ooit van alles te doen was, Theo completeert zijn show met de originele kartonnen naambordjes van de sprekers tijdens de forumdiscussie van destijds. Nadert bevrijdingsdag, Theo blijkt in het bezit van alle illegaal in Gouda verspreide gestencilde krantjes. Is zijn thema decadentie, Theo laat een dofzwart Burgvlietboekje zien met roodstoffen frutseltje en gouden letters en een hardstenen plastiekje in de vorm van een parmantig opgericht geslacht.
En dan de uitstalkast van Pieter. Sinds die zijn lederwaren terzijde schoof en het etaleren opvat als vrije kunstuiting, sinds die vuilnis en uit zijn jeugd overgehouden spullen gevoelig met elkaar in contact brengt, sinds die dag schiet iedere beschrijving tekort.
Zeker, bakker Van Aalst is creatief en de Gouwe Greep verzint wel eens wat. Maar Cootje, Theo en Pieter zijn de meesters van de etalage. Aan de Lage Gouwe, nee in geheel Gouda vinden zij hun gelijke niet.
Allemaal nu: Cootje, Theo, Piet. Gouda kent uw gelijke niet (bis, bis).

juni 1999

Zwaar brood

2005-06-20T19:19:00.000+02:00

Je stapt een bakkerswinkel in van een keten. Een seriebakker. Te veel licht. Te veel glas. Te veel boerse meisjes in bleekgeel of knalrood. De kassa is een opdringerige lichtkrant met reclame voor ambachtelijke speculaas en roomboterkrakelingen.
'Goedemorgen meneer, kan ik u helpen.' Ze spreekt overdreven opgewekt. Hoe noemt ze haar broden? Molenbrood, Gelders tarwe, volkorenrogge? Om geen misverstand te scheppen zeg je: 'Een zwaar volkoren alstublieft.' Terwijl je spreekt, weet je dat je een misstap begaat. Zand in de gesmeerd draaiende motor. Even gebeurt er niets, dan begint het knarsen. De nerveuze lichtkrant van de kassa hapert. Het meisje kijkt je niet begrijpend aan. 'Het zwaarste brood dat u heeft', vul je aan ter verduidelijking. Meer zand. Haar bewegingen verlammen. Haar aarzelen wordt schouderafzakken. Eindelijk komt eruit: 'Bedoelt u deze?' Ze wijst naar een klomp gebrande omber. 'Als dat uw zwaarste brood is.' Ze twijfelt. Haar gedachten draaien op volle toeren. De uitkomst blijft een lege blik. 'Geeft u die maar.' Om haar te verlossen uit haar lijden wijs je op een brood met een ruwe korst. 'Nee die ernaast.' 'Niet gesneden!' gil je er achteraan, want de herrie van de snijmachine kaatst al tegen de kunststof wanden. Met een slaafs gebaar gaat de bedieningshandel terug. Opgewekt: 'Anders nog iets meneer.' Nee anders niet. Je hoeft in deze winkel niet te zeggen dat je je brood het liefst in een papieren zak meekrijgt.
De kassa verklapt de naam van het brood. Zevengranenbrood. Bestaan er zeven granen? Natuurlijk. Tarwe, gerst, boekweit, spelt, gierst, rogge, rijst, som je in gedachten op. Dan veranderen de letters van de display. U WERD GEHOLPEN DOOR... even houdt het apparaat de adem in... ANJA. Je wendt de ogen af om het niet te hoeven zien. Dezelfde naam als op de blinkende badge, machines vergissen zich niet. Je betaalt, bromt een groet en loopt naar de deur. Die deur springt te laat open. Je deinst terug. Een heldere papegaaienstem zegt: 'Nog een héél fijne dag meneer.' Plastic scheurt. Je vingers raken elkaar in het kleffe graan.

mei 1999

Bibliothecaris

2005-06-20T13:48:00.000+02:00

Hoe de bibliothecaris van de Oosthaven je boeken afstempelde, dat was een belevenis. Ik spreek nu van vóór de Goudse bibliotheek filialen bezat. Met zijn ogen ten hemel betastte de man om te beginnen de stapel. Daarna pakte hij het bovenste exemplaar. Hij draaide het twee keer om voor hij zeker was de rugzijde te pakken te hebben. Vervolgens vatte hij de band met wereldse zwier opnieuw vast om het werk elegant te laten openvallen op de eerste bladzijde. Hier prijkte op de binnenkant van de verstevigde kaft een gelijmd driehoekje met een insteekkaartje en kleefde op de tegenoverliggende bladzijde een flodderig stempelvel. De bibliothecaris nam het insteekkaartje, bracht het voor zijn gezicht en controleerde of de titel dezelfde was als die van het boek. Afwisselend bracht hij kaartje en boek soms een paar keer tot vlak bij zijn bebrilde ogen om zich te vergewissen van voldoende overeenkomsten. Een enkele keer bladerde hij verliefd verder in het boek en keek hij beurtelings op en terug, als probeerde hij de relatie tussen de lener en het geleende te doorgronden.
Vervolgens kwam het afstempelen. De bibliothecaris van de Oosthaven liet zijn gezicht zakken tot op de balie en bracht het stempel en het hokje voor de afdruk secuur met elkaar in contact. Daarna kreeg je de boeken nog niet mee. Eerst voorzag hij de uit jouw stapel bijeen gezamelde kaartjes met een vlekkerige balpen van je persoonlijke bibliotheeknummer. Ten slotte plaatste hij de kaartjes in een smalle bak.
Er waren nu een minuut of vijf voorbij. Restte nog het afscheid. De bibliothecaris stapelde de gekozen werken zorgvuldig overnieuw, de grootste onder, de kleinste boven. Terwijl zijn handen liefdevol over de banden gleden probeerde hij vriendelijk lachend een glimp op te vangen van jou, aan wie hij deze prachtexemplaren misschien wel voor weken ging afstaan. Het kostte hem zichtbaar moeite het openbare boekenbezit los te laten.
Pas dan liep je met je gewichtige schat over straat. Gelukt! Opnieuw had je ze meegekregen.

december 1998

Stukje worst

2005-06-20T13:37:00.000+02:00

'Slager, krijg ik een stukje worst?' De weg van school naar huis was soms geplaveid met plezierigheden. Dan lagen er mallen bij het afval van de aardewerkfabriek die je net zo lang op de grond liet vallen tot er brokken krijt overbleven die in je zakken pasten. Dan stond de deur van de timmerman open. Dan liet het meisje van een andere school zich Achter de Kerk in een hoekje van steunbeer en kerkmuur klemzetten en net zolang met lelijke woorden door haar oren verkrachten tot zij in panisch huilen uitbarstte, haar bril scheef, haar jonge borstjes schokkend onder haar vrolijk gekleurde truitje. Dan stonden ergens de paarden van Van Gend en Loos te zeiken en dan keek je die Belgische knollen net zo lang strak in de achter hun manen verborgen ogen tot ze ineens met hun zware hoeven over de stenen begonnen te schrapen.
En dan lachte de slager. Ook al waren je ouders geen klant, Van Sprang kon jouw hoopvolle kinderglimlach niet weerstaan. Van de acht of tien slagers die vroeger op de Lange en Korte Tiendeweg zaten, is alleen hij nog over, net zo klantfris en vriendelijk als destijds. Alleen in een jongere uitvoering. Enkel op vrijdag deed Van Sprang wel eens moeilijk. Op vrijdag keek hij je ernstig aan en wilde hij weten of je katholiek was. Als ik later bij mijn ouders informeerde waarom de slager dat vroeg, kreeg ik te horen dat het de roomsen verboden was om op vrijdag vlees te eten en dat zij dit verwerpelijke paapse verbod massaal ontdoken door vis te consumeren en dat het geen pas gaf om als een fatsoenlijke christenjongen bij een slager, en dan nog wel een slager van de roomse gezindte bij wie wij nooit iets kochten, te bedelen. Bedelen was verkeerd en dit was op diverse manieren extra fout. Deze uitgelokte preek kroonde op vrijdag mijn plezier. De wereld was grillig, maar ik kreeg er steeds meer greep op.

november 1998

Waterlinie

2005-06-20T13:26:00.000+02:00

Met bemodderde schoenen op de grasdijken van de Wiericke glibberend springt mij de zomer van '72 in gedachten. Die van 1672. Voor mijn geestesoog klotst water tussen de Enkele en de Dubbele Wiericke. Driebruggen met zijn idiote verenigingsgebouw? Water! De druk bereden spoorlijn? Water! Water om het leger van de Fransen tegen te houden. Lodewijks handlangers, de bisschop van Keulen en de koning van Munster, trekken brandschattend door Overijssel en Drenthe. Engeland houdt de vloot bezig op zee. Lodewijks hoofdmacht is na het oprollen van de Gelderse IJssellinie genaderd tot aan de overkant. De Fransen moeten gedacht hebben dat zij Holland al in hun zak hadden, anders begrijp ik niet waarom zij er zo lang over hebben gedaam om hier te komen. Pas een paar weken geleden dwong Jan de Witt de boeren om mee te werken aan het onder water zetten hun land. Als ze sneller waren geweest hadden de Fransen gemakkelijk kunnen doorstoten. Het gebiedje tussen de twee Wierickes is smal, want Gouda heeft zich altijd verzet zich tegen verbreding.
Zal de Fransoos zich door dit beetje water laten tegenhouden? Rukt hij niet op over een dijk van de Oude Rijn? Waarschijnlijk niet, want daar ligt de schans, logischer is dat hij langs de IJssel komt. Ik kijk naar de huisjes van Hekendorp die boven het water uitsteken. De Fransen moeten gemakkelijk het frêle wipwatermolentje kunnen zien waar ik sta. Wachten ze tot er ijs ligt? Dan kunnen ze nog even wachten. Als ze dat doen, begrijpt Oostenrijk misschien nog op tijd welk gevaar een al te machtig Frankrijk inhoudt.
Ik glibber verder over de bemodderde dijk, mijn ogen angstig op de andere oever gericht. O, konden we die akelige Jan en Kees de Witt eens aan stukken scheuren! Ze vrolijk lynchen om ieder met een pink, een teen, een tong, een neusje naar huis te rennen! Met een sliertje darm zou ik al tevreden zijn. Leve Oranje.
Bah, daar is die hond weer. Weg hond, weg met je smerige slijkpoten.

oktober 1998

Utrechtsche Dom (2)

2005-06-20T11:09:00.000+02:00

De winkeliersvereniging van de Korte en Lange Tiendeweg droeg een rare naam. SIOS, als ik mij goed herinner. Schetteren is ons streven. Stotter iets of sterf. Omdat mijn vader winkelier was, vierde ik met de kinderen uit de straat Sinterklaas in hotel de Utrechtsche Dom. Dat was een warm bedrijf. Op de woensdag die ervoor was uitgekozen kwam de goedheiligman persoonlijk even binnen. Een dochter van de uitbater, lief maar onvoldoende dartel voor haar rol, trad op als Zwarte Piet. Het programma was jaar in jaar uit hetzelfde. Bibberende films van de dikke en de dunne. Harde, schrille muziek. Een oorverdovende kakofonie uit de Tiendewegse kinderkelen. Twee keer limonade. En heel, heel veel snoep. En hitte. De laaiende kachel kleurde de lage balken van het plafond oranje. Om kwart voor twee ging je naar binnen en rond vijf uur stapte je wankel van misselijkheid en met een knalrode kop de ijzige kou weer in. Het was inmiddels donker geworden.
Hotel de Utrechtsche Dom, met zijn naturalistisch geschilderde toren op een donker uithangbord, vervulde een glansrol in het buurtleven van de beide Tiendewegen. Nu ja buurtleven... behalve de jaarlijkse sinterklaasviering herinner ik mij wel eens op een avond naar een natuurfilm met tijgers, giraffen en olifanten te hebben gekeken en soms moest mijn vader er naar een vergadering van winkeliers. Veel verder strekte het georganiseerde buurtleven niet. Maar ook zonder SIOS bood de Utrechtsche Dom veel diensten. Wie iets wilde organiseren kwam vanzelf bij de gemoedelijke Erbervelds (of hoe je hun naam precies spelt) terecht. Tot mijn twintigste stalde ik in hun bijgebouwen mijn fiets. Van dat laatste herinner ik mij vooral mijn binnenkomst op donkere winterochtenden. Tegen zeven uur, bij vriesweer, mijn adem stoom, duwde ik de zware staldeuren naar binnen. Op de tast stak ik een hobbelig met straatstenen geplaveide ruimte over. Dan, mijn knie stotend tegen de eerste fiets, mijn ogen bijna gewend aan het aardedonker, vond ik een lichtschakelaar. ’s Avonds laat moest je wel eens het restaurant door om de sleutel te halen, 's morgens vroeg stond de deur altijd los. Op de Utrechtsche Dom kon je rekenen.

maart 1999

Utrechtsche Dom (1)

2005-06-20T11:02:00.000+02:00

Ik hoor dat hotel de Utrechtsche Dom weer open is. Dat roept herinneringen op.
Toen ik op zes- of zevenjarige leeftijd op de Tiendeweg terechtkwam, wist ik niet wat mij overkwam. Op donderdagochtend voor schooltijd klikklakten paardenhoeven, ratelden met ijzer omhulde wielen, flatsten paardenvijgen, klosten klompen, zwaaiden zwepen en klonk het van hu en vort. Van rechts naar links bewogen wagens met goudgele kazen of met hun vormen onder zeildoek, soms getrokken door paarden, soms door mensen. In de tegengestelde richting liepen paarden zonder kar, het ene dom sjokkend aan een slap touw of leidsel achter een kalme boer, het andere strak geleid aan zijn bit, rukkend met zijn kop, de boer af en toe een eindje meesleurend in een richting die hij niet wilde. Het meeste viel er te zien ter hoogte van de Zeugstraat. Daar zat in het wegdek van de Tiendeweg een venijnig bolling, bestaande uit ongelijke klinkers. Geregeld gebeurde het dat een boer tussen de dissels zijn krachten en de stroefheid van zijn klompen overschatte en zijn kar niet over de brug kreeg. Dit was ook de plek waar veel zenuwachtige paarden weigerden mee te werken.
Middelpunt van de paardenbedrijvigheid, zo bleek mij al gauw, vormde hotel de Utrechtsche Dom, of beter gezegd de stal van het hotel op de tegenover het bedrijf liggende hoek van de Geuzenstraat. Daar spande een deel van de boeren zijn paard uit om de kar persoonlijk naar de Markt te trekken. Kennelijk lieten deze boeren hun kaas liever niet onbeheerd op de Markt achter om hun paard terug naar hier te brengen.
In het begin van de Geuzenstraat was het op donderdagochtend een gemanoeuvreer van jewelste. Hoog boven mij uit torenden woest snuivende, schokkende en dampende paardenlijven, knarsten en piepten hoge karren en bromden sigarenrokende boeren. De boeren droegen de pet laag op de ogen, waren gekleed in zwarte streepjesstof en manchester of in een overall met een colbert erover. Af en toe klonk een woedende schreeuw tegen een paard of tegen mij. Wat zo'n schreeuw inhield, daar kwam je niet achter, maar je stond in de weg.

februari 1999

Klant is kip

2005-06-19T14:28:00.000+02:00

Kropresten, nondejutjes, kloosterflamoezen. Ik ben gek op middeleeuwse gerechten. Vette bukkenade, leblabberdaan, in zweetmoes gesmoorde kwarteluiers. Mmm! Voor een levend gestroopt bukjong kunnen ze mij elk uur van de nacht wakker maken.
Meestal rijd ik voor mijn historische hap naar een adresje voor insiders even over de grens met België, waar het klandestiene karakter van de invoer van beschermde kleerhaken, spoelpoten en gnoes uit Polen nog geen onoverkomelijk obstakel vormt, waar de milieu-eisen ten aanzien van vlambekken en spoelen met zoutzuur nog niet zo streng zijn als hier.
Laat er nu echter in Gouda ook zo'n eetgelegenheid bestaan! Direct achter het museum blijkt waarachtig het hele middeleeuwse repertoire op de boerenmanier op tafel te kunnen worden gekwakt. Van op Veluwse wijze klaargestoofde speenknorren met knolselderijsaus tot kabeljakkes die aan één zijde is gepaneerd met aardappel en aan de andere kant overgoten met zure room. Oudhollands brood met boerenbil, ja zelfs mijn geliefde bukkenade serveren ze!
In zijn strijd om geen museumrestaurant te hoeven worden, geen grand café met roestvrijstalen dienbladen, een oorverdovende espressomachine en een roedel kunstkakelende, over de leestafel hangende zwetsers, geen plaats voor de koffieleuterende binnenstadsscène en angstig hun tasjes vastklemmende toeristen, verraadt de uitbater van De Zes Sterren zijn ware aard. Sterker. Hij voert zijn heerlijke namaakgeschiedenis, zijn ruim met Haarlemmerolie besprenkelde Pieckkraam aan als argument waarom hij naar eigen inzien reeds een museumrestaurant bestiert! Mijn erfgoed (sic) moet bewaard blijven, verklaart hij luidkeels. Het speenvarken in de keuken zoekt dekking achter de viskist.
Maar redt een museumrestaurant het vandaag met plavuizen op sap, met ijsselsteentjes in antieke kloksaus? Lust het moderne kunstvolkje nog balkenbrij en hoofdkaas, meerkwal of grutjes? Willen museumbezoekers iets anders dan kekke zelfbediening, in fijne krulletjes gesneden salade en bleke broodjes uit cellofaan?
Ach, ik eet vanavond mijn tobbertje maar thuis.

september 1998

Boerenjongens

2005-06-19T14:20:00.000+02:00

Ik voel mij niet zo op mijn gemak in een gemakswinkel. Alles glimt en schettert van veelkleurigheid. Zo ook hier. Het ruikt een beetje naar benzine en je kunt er alles kopen. Nutsen en marsrepen. Blikjes met zuurtjes, blikjes met bier en blikjes met cola. Ships in alle soorten. Repen en rollen. Fruitella, autodrop, stophoest, pepermunt. Zelfs melk verkopen ze. En bloemen. Had Albert Heijn aan de Markt zijn openingsuren niet verruimd, dan zou het vernieuwde tankstation aan de Haastrechtsebrug mijn vaste avondwinkel zijn geworden. Maar Heijn zag de donderwolk groeien, verbouwde de tent en gooide zijn deuren van acht tot acht open.
Tjonge wat een hoeveelheden, griezelig gewoon wat een keuze. Koelwanden vol blikjes. Toiletpapier, pampers, natte zakdoekjes, keukenrollen. Hazelnootchocola, caramelchocola, pure chocola en melkchocola. Zeeuwse babbelaars en Haagse hopjes. Verbijsterd loop ik langs de schappen. Niet alleen omdat er zoveel is kan ik moeilijk tot een aanschaf besluiten, het is ook omdat ik de appel in mijn zak voel bollen die ik bij mij stak voor ik op de fiets stapte. Ik ga maar zonder aanschaf verder.
Een camera volgt mij, dus héél nonchalant, héél zelfbewust, héél onschuldig, héél diep van binnen bukkend voor de achterdochtige blik van mijn bespieder verlaat ik de snoepwinkel van de automobilist. Ik deed toch zeker niks, ik wilde alleen maar kijken, ik drink geen benzine, geen cola, heus. Waar het mij om ging was om te zien waar nou al die rommel vandaan komt die tegenwoordig her en der verspreid in de Krimpenerwaard slingert. Blikjes, marswikkels, chocoladepapiertjes, kauwgomballenzakken, shipsverpakkingen, plastic flessen. Fietspad na karrespoor na tiendweg, sloot na wetering na greppel liggen ermee bezaaid sinds dit glimmende nieuwe tankstation zijn volautomatische deuren voor iedere boerenpummel, voor iedere de fietsende of brommerscheurende scholier uit de polder laat openspringen. Ruim je rommel op, leerplichtige plattelander, agrarische smeerlap, boerenhufter, koeienkop!

juni 1998

Varkenmarkt

2005-06-19T14:07:00.000+02:00

Vroeger was de Goveka spannender dan nu. Van buitenaf tenminste. Je gluurde door de kieren van de rietmatten om een glimp op te vangen van het beestenspul en zocht een klandestiene opening in de omheining. Eenmaal binnen de afrastering viel het spektakel tegen. Landbouwmachines, klaaglijk geloei en verraderlijk glad, volgescheten stro, maar nergens de wreedheid van de varkenmarkt. Eigenlijk was er op normale donderdagen meer te beleven. Hoogzwangere zeugen, jonge beren, ja zelfs biggen van een paar weken oud kregen er met rottingen van langs om hun speklaag te beoordelen. Toeristen staarden verbijsterd naar de stront aan hun schoenen en wisten niet waar zij heen vluchten moesten als een knorrend transportje achter ze aanzat. Met één been op de rand van een hok riepen mannen in stofjassen, hun stokken aan de arm, onverstaanbare boerse woorden naar elkaar, handjeklappend, een straal tabakssap fluimend en onder hun petten krabbend tot ze zachtjes hun laatste prijs zeiden en stilvielen, met of zonder handdruk en klapjes op de bovenarm. Op gewone donderdagen was er het paniekerige gillen-boven-alles-uit van varkens die een stalen kram door hun snuit gejaagd kregen. Met de wekelijkse veemarkt vergeleken was de Goveka tam.
Bovendien was er aan het slot van mijn normale donderdagse rondgang het restaurant. Opzij gestoten door obers, voorgeduwd door klompklossende boeren ontrolde zich vanuit een dikke sigarenmist die onvergetelijke film van rode koppen, uit dikke portefeuilles papiergeld aftellende handelaren en in brandewijn met suiker roerende, een onverstaanbare streektaal uitstotende, gesticulerende buitenlui. Struikelend over klompen en neergesmeten stokken zoog ik wekelijks het verhitte tafereel in dat alles tartte wat ik kende van de menselijke soort. Boerse welgedaanheid, overslaande stemmen, stront, alcohol, koffie, erwtensoep, dikke rook, dampende, dialect loeiende lijven. Het wekelijkse standje omdat ik te laat was voor het middageten deerde mij niet in het minst.

mei 1998

Crematie

2005-06-19T14:00:00.000+02:00

Ik heb er een beetje ruzie over gehad, maar nu het crematorium er staat weet ik het zeker. Ik laat mij niet begraven. Al jaren is mijn lidmaatschap van een verbrandingsorganisatie een doorn in het oog van mijn levenspartner. Zij wil meer overhouden dan een potje. Hooghartig gaat zij ervan uit dat ik het eerst tot stof wederkeer. Hoewel de plaatsing van mijn urn op een zuiltje in de tuin haar aanspreekt, krijgt zij rillingen als zij denkt aan een oven. Ik niet. Dood is dood en de gedachte dat je terwille van anderen zou moeten proberen tien jaar stil te liggen onder een steen, is aan mij verspild.
Wat mij tot nu toe wel tegenstond was de gedachte aan de toonzaal. Al dat ongepleisterde metselwerk, dat blank gelakte hout, die eerlijke materialen, die ramen met gekleurd glas. Ieder crematorium even stemmig, even humanistisch-godsdienstig, even truttig.
Maar nu het crematorium op de IJsselhof er staat, is dat laatste probleem opgelost. Hetzelfde knusse aulaatje van waaruit mijn opa, mijn oma, mijn moeder en mijn vader hun zanderige kuil opzochten. En ik mag naar links. Mijn ouders liggen rechts, op het onpersoonlijke terrein met drie of vier elkaar vreemde flagstones per stapel waar voortdurend wordt geruimd. Ik mag naar links, de statige, gebogen bomenlaan door, over het knisperende grind langs de familietombes.
Bij het verbrandingsgebouwtje kan weinig meer misgaan. Iedereen blijft buiten. Na afloop mogen mijn nabestaanden kiezen. Een kop koffie in de kantine of vanaf een bank koekeloeren naar de modderige IJssel.
Waar ik nu ook maar aan vasthoud is mijn uiterste wil: geen muziek, alleen toespraken. Doodse stilte, slechts verbroken door stuntelige, geestig-bedoelde en met rode koppen gehakkelde woorden. Als iemand wat zeggen wil tenminste. Anders maar gegeneerd naar elkaar kijken.

april 1998

Zondagsrust

2005-06-19T13:51:00.000+02:00

In de achtertuin is het heerlijk stil. Tot een uur of elf, dan is het afgelopen. Dan eindigt de ochtenddienst van de naamloze, blije evangeliegemeente. De gemeente houdt wekelijks een 'avondmaal' en wanneer dat afloopt kondigt zich het uitgaan van de kerk aan met stemmig gezang van zuivere alten, gedragen baritonnen en sobere tenoren. Daarna klinkt op straat het plezier van kinderen en het drukke gonzen van uitgelaten volwassenen. Opluchting na een uur van stilzitten, fijne geluiden.
Iedere week vormen de stemmen van de kerkgangers het sein voor iemand hoog op de hoek van de Komijnsteeg om zijn house-installatie aan te zetten. Heeft de houseman gewacht op het te voorschijn komen van de kerkgangers? Wil hij bruskeren? Zoekt hij publiek? Pas een uur later, als de blijde bezoekers van het 'vergaderlokaal' al lang thuis aan de koffie zitten, tempert hij zijn herrie. Soms valt de buurt daarna nog even stil, maar meestal zijn er nu voldoende kamerbewoners ontwaakt op de hoek van de Komijnsteeg en in het voormalige Callicarpa om het geluid op peil te houden. Gedreven door een vaag oerinstinct laat ieder van deze eenzame zangvogels zich langdurig horen met ver dragende radio- en cd-rollers.
Verderop in de Peperstraat begint iemand een deur, buiten gelegd op schragen, te schuren. Een van toonhoogte wisselend brommen vult tot halverwege de middag de lucht.
Het is zondag. De muziekschool met zijn honderd tegen elkaar in spelende wijsjes zwijgt. Het brommerwinkeltje met zijn proefdraaiende motoren, zijn te lang doorronkende bezoekers en zijn gillende alarmpjes is onlangs verhuisd. In de achtertuin is het goed toeven.

maart 1998

Verlichting

2005-06-19T13:39:00.000+02:00

De nieuwe verlichting is beter dan de oude. Je kijkt nog wel in de schijnwerpers en rond het stadhuis zitten opzichtige witte stippen, maar het gebouw oogt ingetogener. Een minpuntje zijn de verticale lichtbanen. Samen met de omgekeerde gevellampen van de winkeliers priemen er nu zoveel lichtbundels naar de landingsgestellen van Boeings en Tupolevs, dat de piloten welhaast op lage gedachten moeten komen. Het strijklicht doet geen recht aan het gebouw, het benadrukt de eigentijdse toevoegingen. Aan de ijssalonkant valt op hoe ongemakkelijk het behaatje van Sint Joris zit en aan kerkzijde ligt de nadruk op het speeltje van de Goudse Verzekeringen. En niet te vergeten op Coornhert.
Nota bene Coornhert. Behalve meneer Bonger, een promovendus uit de jaren zestig die na zijn studietijd kennelijk een besmeerde boterham zag in zijn onderzoeksobject, ben ik de enige die boeken van de man las. Ten onrechte, want wie per ongeluk tussen de perkamenten omslagen in Goudse librije verzeild raakt, ontmoet een televisiedominee avant la lettre en niet de grote denker van de liga en het gymnasium. Waarom preekte Coornhert verdraagzaamheid? Omdat de eerste scherpslijpers zich warmliepen voor het straatgevecht tussen Arminius en Gomarus en omdat hij een winkeltje had om te beschermen. Dirk Volkertszoon Coornhert was een veelzijdige, door zijn stem en verschijning imponerende, zestiende-eeuwse Johan Maasbach. Als graveur maakte hij prenten die niet tot leven kwamen. Als bemoeial met criminaliteitsbestrijding pleitte hij voor galeislaven met gebrandmerkte of de neus gespleten bakkessen. Als theoloog wenste hij ruim baan voor zijn zelfgebakken bijbeluitleg. Zelfs uiterlijk leek hij sprekend op de redder van de Gouwekerk.
Maar we hadden het over licht. Laatst hoorde ik iemand zeggen dat de tl-balk onderin het torentje, de balk die het ritme van de raamspelonken verknoeit, bij de sfeerverlichting hoort. Roeispaan op zijn spleetneus! Iedereen snapt toch dat die balk er zit om vleermuizen en zwaluwgezinnetjes het leven onmogelijk te maken.

februari 1998

Eerste sigaret

2005-06-16T16:11:00.000+02:00

Mijn eerste sigaret was een Miss Blanche. Ik weet het nog goed, want die sigaret is verbonden met twee andere herinneringen.
Het was op woensdagmiddag. Een paar leeftijdgenoten en ik wachtten op de betonnen verhoging van de sluis bij het Tolhuis tot wij terechtkonden aan de Punt, waar wij een toneelstukje zouden oefenen. Stoer werd mij een rokertje geoffreerd en even stoer bewoog mijn hand naar het halve doosje. Een paar sigaretten vielen op het beton en voor het aansteken waren drie lucifers nodig, maar pas daarna kwamen de echte problemen. Wat kostte het mij moeite om de verstikkende walm van het blanke juffertje voor even in mijn mond te houden, niet verder te laten komen dan tot daar en vervolgens zonder hoesten naar buiten te blazen. Wat een bittere teer plakte op mijn verhemelte, wat een golven van misselijkheid stuwden elkaar omhoog. Hoe kon ik de achteloosheid blijven voorwenden waarmee ik de Miss had geaccepteerd? Af en toe kokhalsde ik, dan weer moest ik kuchen. Toch behield ik de illusie dat mijn kornuiten niet opmerkten dat het mijn eerste was. We keken naar het verkeer op de Nieuwe Veerstal en zeiden af en toe iets deskundigs over een automerk. Ik overleefde, gered door het verschijnen van de leider van ons gelegenheidstoneel. Mijn eerste sigaret vond een voortijdig einde achter mijn rug.
In de Volmolen op de Punt wachtte mij een nieuwe verrassing. Amper bekomen van de sigaret bleken honderden volvette kazen een nieuwe kwelling. Hun geur was niet vies, maar te sterk. Ik ervoer deze bedwelming als nog misselijkmakender, nog gruwelijker dan de eerste. Gebogen, kleingeperst onder de zoute, schimmelige lucht, verdwaasd door zoveel producten van koeienlijven, slaapwandelde ik achter mijn kornuiten aan door schemerige krochten van kaasplanken en gangetjes.
Het kantoortje waar wij uitkwamen was de derde ervaring, verbonden aan mijn eerste sigaret. Ineens stond ik voor hoge ramen die uitkeken op het Houtmansplantsoen en op een slootje met een waterval, een watertje dat onder mijn voeten leek te ontspringen. Plotseling zag ik vanaf voorname hoogte en uit een perspectief dat ik niet kende de plaats waar ik altijd indiaantje speelde en verstoppertje, kastanjes zocht en witte besjes in de nekken van voorbijgangers schoot. De takken waaronder ik mij had schuilgehouden sloegen tegen de ramen, ramen die ik nog nooit had opgemerkt. Hoe dikwijls had iemand mij vanaf deze positie gadegeslagen?
Hoewel nog een beetje draaierig, viel het toneelspelen mij niet moeilijk. Een pruik van uitgeplozen touw, een leeg brilmontuurtje en de Valkenburgse wandelstok van mijn opa maakten van mij een oude man. De brandende nicotine op mijn verhemelte gaf betekenis aan de meerschuimen pijp in mijn hand, af en toe kuchte ik als een bejaarde. Baaltje heeft er tabak van, heette de klucht. Of heb ik dat er bij verzonnen?

december 1997

Straatfiguren

2005-06-16T15:56:00.000+02:00

Gouda's nieuwe straatfiguren zijn vrouwen. Eén zwerft met een fiets door de binnenstad, de andere paradeert met een grote plastic AH-tas.
De vrouw met de fiets voedt zich met ijs. Verpakt ijs, Italiaans ijs, softijs. Ik zie haar op ieder uur van de dag, ook 's ochtends vroeg en 's avonds laat, maar ik reken haar niet tot de daklozen. Aan haar fietsstuur hangt een slap linnen tasje. Zij behoort tot de categorie werklozen bij de Waag, vermoed ik. Soms sluit zij zich wel eens aan bij deze Olympische goden van het Marktplein, teneinde de wereld te becommentariëren. Als je naar haar kijkt begint ze tegen je te praten.
De andere, de wandelaarster met de big shopper van AH die tegenwoordig kwiek door Gouda's straten marcheert, oogt als een aan lager wal geraakte onderwijzeres. Van afstand ziet zij er gezond en levendig uit, van dichtbij minder. Dichtbij valt op hoe waterig haar ogen rondwaren en hoe onoprecht haar belangstelling voor etalages is. Zij draalt bij winkeluitstallingen om te laten zien dat zij niet gek is en niet zwerft. Hoewel deze vrouw klaarblijkelijk haar hele bezit met zich meetorst, verdwijnt zij 's avonds uit het straatbeeld. Haar gekreukte plastic tas herbergt een bloemetjesjurk voor zomerse dagen en een lange broek en vest voor killere omstandigheden. Haar jas drapeert zij bij warm weer netjes opgevouwen over haar arm.
Op de wandelaarster kun je de klok gelijkzetten. Iedere middag om vier uur strijkt zij neer op het bankje voor mijn huis, waar zij twee uur lang in de kraag van haar jas gedoken blijft zitten, in weer en wind, als een gier observerend hoe de suppoost van het museum zijn sigaretje rookt en hoe opgefokte dames bij sportclub Living Well springen en schreeuwen. Oogcontact vermijdt zij. Ik heb haar nog niet kunnen groeten.
Eén kenmerk hebben de nieuwe Goudse zwerfsters gemeen. Dat is hun netheid. De wandelaarster met de AH-tas raapt voor zij op de bank aan het Havenwater plaatsneemt alle papiertjes en peuken rondom op en deponeert ze in de afvalbak. De vrouw met de fiets doet haar best om elk ijspapiertje dat zij overhoudt in een vuilcontainer te proppen, ook als die bak overvol zit en zij haar glimmend-nette damesrijwiel ervoor op de standaard moet zetten.
Vroeger had je mensen die dachten dat ze Napoleon waren en eiste de godsdienstwaanzin zijn tol, tegenwoordig maakt het milieu slachtoffers.
Ik moet ineens ook denken aan de man in driedelig krijtstreeppak die vorig jaar een tijdlang met een vuilniszak en werkhandschoenen aan door de stad liep. Volgens zeggen zou hij gemeentesecretaris zijn van een plaats op het platteland. Waar is die keurige mijnheer gebleven? Bukt hij zich tegenwoordig op het binnenplein van een inrichting?

november 1997

Carillon

2005-06-16T15:43:00.000+02:00

Ieder uur klept, carillonneert, beiert, plingplongt de Sint-Jan mij terug naar mijn jeugd. Ieder uur verlokt het bimbeieren van klokken mij tot meezingen. Naar gelang mijn stemming doe ik dat schallend, jolig en met overbodige loopjes of slepend alsof ik een te langzaam pijporgel volg.

Prijs den Heer met blijde galmen;
gij, mijn ziel, hebt rijke stof.
'k Zal, zo lang ik leef, mijn psalmen
vrolijk wijden aan Zijn lof:
'k zal, zo lang ik 't licht geniet,
Hem verhogen in mijn lied.

Het hele vers. Ieder uur opnieuw. Ieder uur springen de portretten van Schilder en Greidanus, koene handhavers van artikel 31 der Dordtse kerkenorde, op mijn netvlies. Ieder uur slof ik door de lange smalle gang van de voormalige schuilkerk waar tegenwoordig gebouw Het Brandpunt staat en kom ik terecht in de pijpenla met bleekgroen geverfde banken en een hoge zwarte kachel. Ieder uur treedt mijn vader uit de sigarenwalm van de consistoriekamer tevoorschijn, paradeert in optocht achter ouderlingen aan naar de diakenenbank, schuift zijwaarts die bank binnen en blikt streng naar mij en de andere gelovigen. Sommige uren gebeurt het dat ik daar zelf zit, in die bank met een hek er omheen tegen de zijmuur van de kerk, over de steunrand met bijbeltjes glurend naar de anderen; de kloof tussen zitbank en bijbelrand, de schommelruimte voor mijn bleke beentjes, is te wijd om voorover te kunnen leunen. Ieder uur beklimt een onsympathieke, kale dominee de kansel om los te barsten in een ellenlange preek met voorspelbare woordenloopjes, gespeelde boosheid, berekenend zalven. Uur na uur dat ik 't licht geniet blijde galmen, gij-mijn-ziel, rijke stof. En ben ik het bijna kwijt, dan pingelt, dan klingklangt het opnieuw.
Hoe zit dat Groen, kan er niet eens een ander wijsje op onderhand? Hela Zwart, ja jij daarboven, kun je na driekwart jaar misschien eindelijk een nieuwe rol opzetten? Bij voorbaat dank. Nee, liever niet het slijmversje ter betreuring van Lady Di en ook geen elastieken beentjes, dat hebben we al op het draaiorgel gehad. Doe maar een nummer van de nieuwe Stones-cd of componeer een eigen, gezellige quatre-mains. Te moeilijk? Misschien ligt er nog ergens iets romantisch van Maria Blom. Hup mijn kleurrijke zielen, hebt rijke stof.

oktober 1997

Ergernissen

2005-06-16T15:38:00.000+02:00

Mijn buurman fotografeert. Hij ergert zich aan draden. Vooral de draden in de Wijdstraat maken hem boos. Je kunt geen foto van het stadhuis maken of je ziet achteraf dat een zandkorrel in je toestel zat die een vernietigend spoor trok over de lichtgevoelige laag. 'Ze laten ze het hele jaar hangen,' moppert hij. Volgens hem hangen er draden tot aan de lichtmast ter hoogte van de Korte Groenendaal en moet je jezelf ongeveer op de ster in de bestrating van de Markt posteren om het stadhuis zonder krassen op de foto te krijgen. Een paar jaar geleden ondernam mijn buurman actie om zijn ergernis kwijt te raken. De gemeente verwees hem naar de winkeliersvereniging van de Wijdstraat, de winkeliersvereniging beloofde beterschap, de draden bleven hangen. Over wat er aan die draden in de binnenstad schommelt, hoor ik mijn buurman nooit. De bagger boven de Groenendaal en de Cappenersteeg valt hem niet op. De kerstlampjes in bomen die maandenlang 's nachts blijven branden en iedere nevelige ochtendwandeling gedurende het fraaiste seizoen van het jaar verpesten, daarover raast hij evenmin. Die ergernissen treffen alleen mij.
Of beter: troffen. Tegenwoordig heb ik namelijk een remedie tegen futuliteiten. Een simpel doch werkzaam middel. Ik denk tegenwoordig aan de bult bij de Rotte. Dat werkt direct. Die knobbel strijkt iedere andere oneffenheid glad. Heeft u de Rottenberg al gezien op uw fietstocht? De machtige alp waarop nietige skiërs als poppetjes heen en weer schuiven? De gigantische namaakheuvel met zijn bleke pistes, hoog uittorenend boven het polderland. U moet beslist gaan kijken. Hij ligt in de buurt van het betonnen (of is het gerecycled plastic) klimding, een nep-Matterhorn, een tientallen meters hoge op zijn kant gezette rots, die al evenzeer in het oog springt. Althans zolang hij niet schuilgaat achter de berg. U kunt ze niet missen, van kilometers ver domineren ze het landschap. Winkeliers vermogen iets, dit moet het werk van de overheid zijn. Weg met het Groene Hart!

september 1997

Resthout

2005-06-16T15:22:00.000+02:00

Ik had verscheidene adresjes. Meestal liep ik naar de timmermanswerkplaats het dichtst bij huis, die in de Rozendaal. Daar stond geen naam op de deur en de eigenaar was een beetje stuurs. Maar ik ging er niet met lege handen weg. Mijn vader had daar zijn winkelinterieur laten maken, de man kon mij moeilijk iets weigeren. Deze anonieme werkplaats was echter lang niet altijd open. Soms week ik uit naar Van Dam in de Keizerstraat. Daar had ik als klein kind vaak in de deuropening gestaan om te worden weggejaagd. Van Dams kinderhaat heerste nog steeds in die geurige, gedempt verlichte werkplaats. Soms kreeg ik er niets. Na Van Dam bestond de mogelijkheid van Vingerling. Diens houthandel was groot en onoverzichtelijk. Hoewel eigendom van de vader van een klasgenoot van de lagere school, kon ik mij daar niet op een persoonlijke relatie beroepen. De vader herkende mij niet en bij knechts hoefde je, begreep ik instinctief, niet met zo'n praatje aan te komen. Bij Vingerling wist je ook niet wie je zou aantreffen. Dat maakte een gang naar de gebouwen achter de Karnemelksloot minder aantrekkelijk. Soms gebeurde het dat je er rondliep en niemand tegenkwam. Dan dwaalde ik verloren tussen de machines, tegen de krullen en het zaagsel schoppend, expres geluid makend, zodat ik niet kon worden aangezien voor insluiper. Mocht je iets wegrapen en in een jutezak stoppen zonder te vragen? Zaagsel en krullen misschien, maar stukjes hout bij de zaagbank? Ik wilde niet worden beschuldigd van diefstal.
Was het mij eerst te doen geweest om houtsnippers en zaagsel voor de muizen, toen ik in de gaten kreeg welke rijkdommen er nog meer te verkrijgen waren, ging ik om resthout. Mijn muizen hadden trouwens afgedaan. Op transport achterop mijn fiets naar mijn neef in Barrewoutswaarder wisten zij ter hoogte van de spoorwegovergang van Bodegraven op onverklaarbare wijze te ontsnappen. Wat je met hout niet allemaal kon doen!
Jaren later ging ik opnieuw naar timmermanswerkplaatsen om afvalhout. Nu voor groepen van de Werkschuit. Voelde ik mij weer hetzelfde bedelende joch. Nog altijd kan ik geen hout ruiken of ik voel verleiding. Nog steeds wil ik bezitten, iets maken. Wat ik in geen enkele binnenstadswinkel heb, voel ik bij de timmerman. De neiging om iets te bemachtigen van die geurige rijkdom. Begeerte. Is hars een afrodisiacum?

juli 1997

Winkelen

2005-06-13T15:17:00.000+02:00

Ik mijd het winkelgebied. Mijn schoenen koop ik bij Kwiek, achterin de Groenendaal, of bij Van Dam in de Keizerstraat als ze er zondags moeten uitzien. Mijn kwasten en tubes verf haal ik tegenwoordig in de Spieringstraat. Zonnebloempitten schaf ik mij aan bij de molen. Mijn brood komt bij Van Aalst vandaan. Mijn gebak bij Van Dijk. Alleen voor de warenmarkt waag ik mij soms nog in het kernwinkelgebied. En zie: ik ben een stuk gelukkiger.
Verdwenen is mijn ergernis om de onbenullen in klerenwinkels, telefoonshops en patatspelonken. Weg is mijn razernij om opzichtige wegversperringen op straat, de kleurenkakofonie aan de gevels, de platte reclamezooi waar je ook kijkt. En wat vooral telt: ik ben verlost van muzeur en muzak. Eerst werd hij alleen in spijkerbroekenwinkels en rond klaas- en kerstmis op straat gehoord, de smakeloze vervuiling met geluid. De laatste maanden echter kon je geen zaak meer binnengaan of er kweelde, slijmde, kwijlde, droop een bloedeloze deun, allang geen achtergrondmuziek meer, uit de luidsprekers. Hij vloeide langs de muren, sijpelde en kabbelde als moesson en verzamelde zich in plassen op de vloer. Zelfs in de Hema, waar het vroeger heerlijk rook naar worst en onderjurken en waar in den beginne slechts de geheimzinnige mededeling rondzong: 'Meneer Hottentot, meneer Hottentot, drientwintig' - zeikt en zanikt het tegenwoordig de ganse dag door.
Niet voor mij echter. Bij Kwieksport slaat Kwiekzelf mij om de oren met zijn kwinken. De zaterdagse dame van Van Aalst noemt mij meneer Meinema voordat ze met een gilletje de hand aan de mond brengt, haar vergissing inziend. Terwijl het meisje van de molen traag mijn bestellingen afweegt en bestempelt, veegt achter mij haar slungelige baas de ene meelbaal na de andere af aan mijn jas. Overhemden met een opstaand boordje kocht ik toch al op vakantie in Engeland. Het is iets verder lopen, maar eindelijk betekent winkelen weer plezier.

juni 1997

Rondvaart

2005-06-13T15:07:00.000+02:00

'Varen, varen, over de baren. Varen, varen over de zee...' Waar hij ze vandaan had, die oubollige liedjes, joost mag het weten. Stonden zulke versjes nog altijd op het repertoire van de Leidse Sleuteltjes? Beschamend was het. De route naar de Reeuwijkse Plassen had al weinig goeds voorspeld. Het commentaar van de schipper bij bruggen en gebouwen was doorspekt geweest van zouteloze grappen. Iedereen keek treurig.
Bij de sluis in de Breevaart en in de nauwe bocht bij Het Witte Paard, daar waar de schipper luid mopperend botste en nog een keer botste en terugsteken moest, probeerde hij met felle kritiek op de autoriteiten zijn gebrek aan stuurmanskunst te maskeren. Hij wekte enkel meewarigheid. De schipper probeerde zijn jammerklachten tegen het stadsbestuur, het waterschap, de regering te verpakken als wrange leut, de uitwerking bleef averechts. De schipper zijn gal boeide al evenzeer als zijn grapjes. Gegeneerd keek iedereen opzij.
Op de Reeuwijkse Plassen bereikte het opgeklopte plezier van ons vaartochtje zijn hoogtepunt. De commentaarstem van de rondvaartschipper viel weg. Hij had het aantal plassen vermeld. Hij had de namen van de watervlakten genoemd. Hij had gewezen op de lokeenden voor de jacht. Zijn taak zat erop. Hij zette muziek op.
Hard en kinderachtig, blikkerig en ongepast schalden de versjes over het water. Iedereen die zich door het bord aan de Blekerssingel had laten verleiden tot een tochtje met de vrolijk gepavoiseerde schuit zat nu met schaamrood op de kaken, te kijken naar... ja waarnaar? Naar je medepassagiers? Dat was te pijnlijk. Voor hen en voor jezelf. Naar de omgeving? Dat was al even penibel. De natuur, het water, het riet, de zon, de vogels, de verre zeilers - al wat we verstoren konden met onze stinkende, schallende boot verstoorden we. De enige mogelijkheid was je naar binnen te keren. Of, zoals mijn vriendinnetje en ik deden, met een geliefde te ginnegappen en stiekem te vrijen. Uit verliefde onrust en gekkigheid waren wij aan het tochtje begonnen, de kinderlijke muziek dreef ons terug in onze rol, maakte van ons samenzweerders tegen de wereld en het rondvaartwezen. De hele verdere weg, tot bij de aanlegplaats in de stad terug, zeker drie kwartier lang, bleef de muziek tetteren. Overal waar je langskwam, de Breevaart, de Karnemelksloot, de Blekerssingel - je kon alleen maar bidden dat niemand van de geërgerd opzij kijkende fietsers en voetgangers je herkende. Iets anders kon je niet: bidden en je hand verleggen.

mei 1997

Steinse Tiendweg 1

2005-06-13T14:59:00.000+02:00

Vanuit Gouda kun je spannend wandelen. Neem de oude tiendweg richting Hekendorp, het mistige land in tussen de spoorlijn en de IJsseldijk. In hun weinig subtiele verweer tegen de verstedelijking plaatsen boeren daar steeds meer hekken en anders dan op het pad tussen het Haastrechtse ooievaarsdorp en de Oudewaters mandenmaker brengt niemand planken aan om met een elegante beenzwaai boven een sloot voorbij zo'n hek te raken. Het ene obstakel is nog lastiger te nemen dan het andere. Eén zwiept verraderlijk, een ander laat door zijn stevigheid geen ruimte voor schoenneuzen. Nu eens helt er een zo ver naar voren dat je er niet tegenop komt, dan weer wijkt er een achterwaarts en vindt je voet, eenmaal er bovenop, geen steun of grond meer. Mocht ooit een vermolmde plank het begeven, dan zul je nooit meer kinderen verwekken.
Na zevenentwintig hekken en glibberig voortstappen over de door muskusratten aangevreten landengte - een gat. Twee meter water. Je zou de draadmetalen val kunnen bespringen om de overkant te bereiken, maar enkele meters verderop gaapt een tweede leegte, nu zonder doodskooi. Terug over nummer zevenentwintig en omlopen door een weiland? Draag je laag schoeisel, dan raak je hier een molière kwijt en kom je, grijpend daarnaar, languit met je dure jas in de modder te liggen. Goed voorbereid en met wat geluk haal je echter, steeds sneller lopend om aan de zuigende grond te ontsnappen, het vervolg. De terugweg is hier afgesneden. Er valt nog slechts te kiezen uit drie mogelijkheden. Doorlopen tot de Wiericke en dan over de Goejanverwelledijk terug. Doorgaan tot je linksom de verharde weg naar de Twaalfmorgen en het plassengebied bereikt, ook vele kilometers om. Of met doodsverachting door een weiland naar links of rechts baggeren en zien wat ervan komt. Rechts stuit je in het gunstigste geval op een erf waar de hond vastligt. Links op de spoordijk en wat zich daarachter bevindt.
Wees verstandig, kies links, en doe het daar waar een boer een pad van betonplaten of piepschuim neerlegde. Ook al zijn de platen goeddeels verzwolgen door het veen, ze geven toch steun. Lukt het je de spoordijk te bereiken, dan is het leed geleden. Daar ligt namelijk sinds een tijdje een brede, onverharde baan voor rampenverkeer. Nu kun je je tocht nog wel spannend maken door af en toe een kijkje te nemen aan de overkant van het spoor of door te proberen de zware kar met illegale reclame voor motorolie, je jarenlange ergernis vanuit de trein, de plomp in te duwen, maar verder is het nu een makkie. Het stalen hek waar de geluidwering van het spoor begint, is zelden op slot. Het enige wat hier nog spannend is, is het wc-papier. Net als overal langs spoorwegen ligt er veel van. Mogelijk beleef je het nog eens dat bij het langsrazen van de intercity een vers gebruikte sliert je brilleglazen bestrijkt, zich even rond je oren wentelt en zich dan intiem neervleit op je nek en kleren.

maart 1997

Watersnoodramp

2005-06-13T14:46:00.000+02:00

Watersnood is een gek woord. Het moet natuurlijk water-nood zijn. Snood is slecht, misdadig en zoveel haat kan wateroverlast niet wekken. Als ik 'watersnood' gebruik, hoop ik aan het eind van de regel zo uit te komen, dat ik niet behoef af te breken. Of ik nu het water heel laat of de nood, het resterende deel, het stukje met de -s, blijft raar.
Het woord kwam in mijn leven op een zondagochtend dat mijn opa ziek was. Zo ernstig ziek dat de dokter moest komen. De hele nacht was er lawaai geweest van wind en nog steeds beukte storm tegen de ramen van de erker. De huisarts vertrok en ik kreeg opdracht om met het uitgeschreven recept naar de apotheek te gaan. Waarom ik? Behalve de drukkende aanwezigheid van een zieke in huis en de onrust van windvlagen tegen de ramen, zorgde de radio voor onheil. In Zeeland waren de dijken door. Honderden mensen waren al verdronken, de overigen zwaaiden met beddegoed en kleren vanaf zolderverdiepingen en daken, wachtend op redding. Beesten dreven rond in het ijskoude, brakke water en ook onze omgeving was in gevaar. Mijn moeder luisterde tussen het aankleden van de kinderen, het verzorgen van opa en het ontvangen van de dokter met zichtbare onrust naar de onafgebroken stroom nieuwsberichten. Er leek geen einde te komen aan de bakkelieten onheilstijdingen. Een lange serie plaatsnamen en woorden voegde zich toe aan mijn woordenschat. Domburg, Biggekerke, Oude Tonge, springvloed, dijkdoorbraak, watersnood... De weg naar apotheek Paris aan de Westhaven werd een eenzaam avontuur. Normaal kwam ik niet alleen op straat, dat was te gevaarlijk voor een vijfjarige. Maar het was nu zondagochtend en wie moest er anders op pad. De anderen waren naar de kerk. Er reden bijna geen auto's, ik hoefde nergens over te steken. De apotheek, honderd meter om de hoek, was mij welbekend. Maar ik maakte mij zorgen. Want hoeveel tijd was mij gegund als het water in de gracht begon te stijgen? Hoe snel konden kademuren vollopen? Wat moest ik doen als het misging? Welke dingen konden zich afspelen in de tijd dat ik in de apotheek wachtte? Angstvallig hield ik het waterpeil in de gaten. Kon ik niet beter hollen? Zou mijn moeder mij niet hebben gewaarschuwd als er werkelijk gevaar dreigde?

februari 1997

Verkeersdiploma

2005-06-13T14:33:00.000+02:00

Een van de weinige diploma's die ik behaalde is een verkeersdiploma. Ik hoop dat het ergens staat geregistreerd, want net als mijn andere opleidingscertificaten, mijn zwemdiploma's, ben ik hem kwijt en zonder diploma's ben je nergens. Het examen voor het verkeersdiploma volgde op de lessen die werden gegeven door politieman Schaap, een gezagsdrager die door de natuur was begiftigd met pluizig krulhaar en roze wangen. Soms kwam meneer Schaap op school, soms gingen wij naar zijn klaslokaal boven de Klaas de Vriesschool of in gebouw Arti Legi, dat toen nog dienstdeed als politiebureau. Ik weet het niet meer precies, mogelijk gingen wij naar allebei. Schaaps domein stond vol verkeersborden en maquettes. De verkeersbrigadier (of wat zijn rang mocht wezen) prikte naar die attributen met een aanwijsstok, en prikte ons, timide leerlingen, met een even scherpe blik op onze plaatsen. De combinatie van zijn ogen en zijn uniform straalde onmetelijk gezag uit. Op weg naar hem toe zong ik besmuikt mee met de andere elfjarigen...

Plietsie Koot brak z'n poot
over de Karnemelluksloot

maar eenmaal oog in oog met Schaap waagden wij niets meer.
De middag van het examen herinner ik mij als het hoogtepunt van mijn schooltijd. Daar reed ik, een halve minuut na de vorige deelnemer losgelaten op het uitgezette parkoers door de Vogelbuurt. Wiebelend op mijn vaalgroene fietsje met dikke banden en vanzelf omslaand stuur door de Gansstraat, het Vogelplein, de Koekoekstraat. Bij iedere hoek langduriger mijn arm uitstekend dan goed was voor de balans van het fietsje, keurig afstappend bij het gelegenheidsstoplicht op de hoek van de Kievitstraat, voorsorterend in de Wielwaalstraat, uiterst rechts rijdend in de Karekietstraat, serieus de bedoeling opvolgend van ieder provisorisch op een autovelg gemonteerd verkeersbord. Foutloos, denk ik nog altijd trots. Kan iemand mij helpen aan het adres van het landelijke registratiekantoor?

december 1996

De pijp uit

2005-06-13T14:24:00.000+02:00

De leden van de welstandscommissie had er geen goed woord voor over. Een allegaartje van frivoliteiten vonden ze het. De hoofdvorm van de aula, de lage hal, dat ging. Maar al die overbodigheden! Eén steensoort, oordeelden zij streng, en geen partycenter-achtige versieringen. Over het hogere deel van het gebouw met zijn modieuze holle dak, daarover hoefden zij al helemaal niet te discussiëren. Dat moest er af. Even later, bij het verbrandingsgebouw, kwam de commissie helemaal op stoom. Een buurthuis, een gymzaal... de dames en heren staarden verbijsterd naar de lijntjes. Dit kon werkelijk alles zijn, gruwden zij. Alles zonder karakter. Een paar blokken zonder stijl, noodzaak of verband. Was de welstandscommissie in staat over zoiets advies geven? Nee, hier moest een volstrekt nieuw ontwerp komen. Tjongejonge, dacht ik, bouwkundigen springen niet zachtzinnig met elkaar om. Maar ze hadden gelijk, het was niks.
De rest van de dag bleef het crematorium door mijn hoofd spelen. Hoe gaf je zo'n gebouw een vorm die bij zijn functie paste? Natuurlijk, met een pijp. Dat was de hoofdmakke van het ontwerp geweest. Er zat geen noemenswaardige schoorsteen op. Precies wat ik bij andere crematoria ook altijd miste. Nooit was gedacht aan de mogelijkheid om buiten op een bankje weg van het geroezemoes en gerinkel van kopjes tot jezelf te komen en te wachten tot je dierbare via de schoorsteen naar buiten trad, opsteeg en verwaaide. Begrafenisplechtigheden liepen door tot de kist in de grond rustte, ging het om een crematorium dan stak ineens misplaatste preutsheid de kop op. Daarom lieten verbrandingen je altijd zo onvoldaan achter. De pijp uit! In een flits zag ik voor mij hoe het aan de IJsseldijk moest worden. Een stoomgemaal. Of nee, nog beter: een steenfabriek. Een laag, ietwat verdiept gelegen gebouw, gedekt met meerdere rijen smalle daken en daarnaast een torenhoge bakstenen schoorsteen. Precies: de pijp die Unichema wilde afbreken.

november 1996

Asfaltfabriek

2005-06-13T14:04:00.000+02:00

Ik was laatst op een inspraakavond. Een mevrouw beweerde nog niet zo lang in Gouda te wonen, maar zich vanaf de eerste dag te hebben geërgerd aan twee dingen. Aan het gore, stinkende grachtwater en aan die vieze, rommelige fabriek aan de overkant van de IJssel. Wat was dat nu voor een welkom, een entree en een uitzicht. Wat een ongeordende boel.
Wie in Gouda opgegroeid is, kent de verhalen over cholera en het oude systeem van het schuren van de grachten. Die zal niet gauw klagen over de kwaliteit van het water. Maar het is waar, het Goudse grachtwater oogt niet fris.
Maar die tweede ergernis. Had die mevrouw werkelijk de asfaltcentrale aan de Gouderaksedijk op het oog? Wist zij niet dat in Gouda geen mooier industrieel monument, geen sfeervoller rivieroever-bezigheid, geen bedrijf met duidelijker karakter bestond? Zag zij niet wat ik zag?
Ach, de asfaltcentrale. Prachtig zichtbaar vanaf de Goudse oever. Altijd doende met grote gekleurde bulten zand. Vooral 's ochtends en 's avonds als het licht erover speelde: schitterend. De Goudse Duinen. Het bedrijf waar tot laat in de avond roestige geluiden gehoord worden van een nietige rode kraan die hapjes neemt uit een immense rijnaak om die hapjes te laten vallen in een trechter waaronder een ouderwetse jacobsladder voor knarsend vervoer naar verder zorgt, naar een hoop die niet groeit. Het enige bedrijf dat nog duidelijk maakt wat vroeger een rivier voor een stad betekende.
Wilde die mevrouw dat weg hebben?
Ik keek naar het mens, naar haar ontevreden, verzorgde gezicht - en in een flits zag ik hoe het bij haar thuis was. Bloedeloos. De tuin verdeeld in strakke perken. Een solide hek erom. Kortblijvende donkere en scherp gedoornde struiken waar geen kat of kind van de buren zich doorheen worstelde. Heel veel gewassen grinttegels. En als bloemenzee één pot met een geranium, kort gesnoeid. Zo ongeveer als de tuin bij het woonhuis een eind verderop langs de Gouderaksedijk, voorbij de met gif verduurzaamde tuinhuisjes, een dure woning in crematoriumstijl met er omheen die algemene begraafplaats, die lusthof van parkeervakken en coniferen.
Wilde zij dat ruilen voor onze asfaltfabriek?

oktober 1996

Paarden te water

2005-06-12T09:48:00.000+02:00

Het gebeurde in de winter, door gladheid van de weg. Hoe paarden en kar precies aan het glijden raakten, weet ik niet meer. Ik stond op een krukje voor het raam van de erker toen de paard-en-wagen van de vleesfirma bij de buren arriveerde. Ineens viel mij een verkeerde beweging op. Steigerden de paarden? In mijn verbeelding zie ik hoe een kar vol halve varkens en koeien tergend voorspelbaar naar de waterkant gleed. Het gewicht op de ijzeromrande wielen. De paarden, eveneens met ijzer beslagen, onmachtig om grip te vinden op het wegdek. Tot het moment van kiepen. Dan hulpeloze bewegingen, gekraak en het langzame doorslaan van de evenwichtsbalans. Zat er geen balustrade langs de Hoge Gouwe? Was die van hout en versplinterde hij? Ik dacht als enige naar deze verschrikking te staren. Even later waren er niet alleen paarden, maar ook mannen te water. Sommigen hielden zich bezig met het bij elkaar scharrelen van de rose-gele lijken die in het water dreven. Anderen deden aanvankelijk niet anders dan proberen de paarden kalm te houden. Het beeld was er een van ijzige koude. Mijn moeder op mijn kreten achter mij verschenen, en wie nog meer, gaven commentaar. 'Ze snijden het tuig los'. 'Kijk, het beest is bang. Ze krijgen hem niet naar de overkant.' Aan de andere zijde van het water, bij de brede trap, verzamelde zich steeds meer brandweer en politie. Uren duurde het, terwijl de lucht en het water donkerder kleurden, uren van koude worsteling met roeibootjes en touwen, een kraan uiteindelijk, voor de beesten op het droge stonden. Of lagen, ik weet het niet meer. 'Die moeten afgemaakt,' wist een volwassene achter mij.
Nee, dan die andere keer. Die was heel wat gemoedelijker. Twee dikke Belgische knollen van Van Gend en Loos maakten een parkeerfout bij het water van de Turfmarkt, ergens tussen het Leger des Heils en de Trappenbrug. Het was een zonnige dag, van de platte bezorgwagen dreven keurig-rechthoekige pakjes weg en iedereen had plezier bij het hengelen naar die pakketjes en het pogen de beesten te verleiden tot een stap of sprong uit de modder naar de kant, amper vijf centimeter boven waterniveau.

juli 1996

Stegen

2005-06-12T09:43:00.000+02:00

Nu dit weer. Drie meter hoog. Gecreosoteerd of hoe de vuilgroene behandeling heet die alle soorten worm en weersinvloeden doodt. Compleet met bel en brievenbus en zonder een kier om door te loeren. Alsof de Goudse stegen iemands particuliere bezit zijn! Schuttingtaal, dat is wat hier past. Ongenuanceerd tieren.
Wéér is een stukje openbaar terrein weg. Wéér een pad afgesloten. De ene keer is het een doorgang in een flatportiek (het blok naast het politiebureau), de andere keer een achterom van huizen (laatstelijk nog dat siersmeedhek in de Vrouwensteeg), vervolgens een deur die op slot gaat (probeer nog maar eens vanuit de Korte Tiendeweg bij het water van de Zeugstraat te komen). Alle kruip-door-sluip-doorroutes, alle wandelingen voor de gevorderde Gouwenaar verdwijnen. Voor zover er al iets van het verborgen padenpatroon blijft, bestaat het uit onherbergzame tunnels, uit metershoge schuttingen en schuurachterkanten. De hele Korte Akkeren, gans Kort Haarlem zijn ermee vergeven. Prikkeldraad, dof-glimmend hang- en sluitwerk, vanzelf aanfloepende lampen. Strafkampen zijn het geworden. Ik weet het: particulieren die zichzelf hoge hekken aanschaffen, schuurraampjes dichtspijkeren en angstig achter hun fortificaties bibberen bij geluid in de poort kun je dat gedrag niet kwalijk nemen. Maar zomaar honderd meter steeg inpikken! Weg is het plezier van de avondwandeling. Weg de verrassing van mijn bezoekers voor wie ik ergens op de Turfmarkt een deur opendeed om ze via vervallen, mysterieuze huizenachterkanten naar de stroopwafelwalm van de Groenendaal te voeren. Weg. Weg. Weg.

mei 1996

Homeopathie

2005-06-12T09:28:00.000+02:00

Aan de Karnemelksloot zetelde vroeger een homeopathische arts. Ik weet van zijn bestaan omdat ik een hekel had aan school. Ik leed aan ziektes. Mijn moeder sleepte mij naar huisartsen en specialisten en als zij ten einde raad was, gingen wij naar de homeopaat van de Karnemelksloot. Wat een homeopathisch geneesheer precies was, vermocht mijn moeder mij niet duidelijk te maken. Ik hield de man voor een kwakzalver en hij stelde mij niet teleur. Welke klachten ik ook uitte en hoeveel tijd er tussen onze bezoeken zat, ik kreeg altijd hetzelfde drankje. Tegenwoordig weet ik dat druppels op alcoholbasis allemaal hetzelfde smaken, destijds was ik ervan overtuigd dat hij net als ik de kluit belazerde. Veel gereedschap gebruikte de homeopaat niet. Van zijn instrumentarium staat mij enkel de metalen kom bij op tafel, waarin mijn moeder voor het weggaan de beloning voor ons consult stak. Vijf gulden of een tientje. De man keek ernaar met scherpe ogen, maar met een uitdrukking alsof de handeling hem niet aanging.
Na ons bezoek aan de arts liepen wij door naar de apotheek of drogist verderop, een winkel die er nog altijd is. Het feit dat wij onze klandizie niet aan onze eigen apotheek schonken, versterkte mijn indruk dat wij bezig waren aan een escapade buiten de officiële geneeskunst om. Aan een slippertje dat onze eigen dokter ons niet in dank zou afnemen. Als ik vroeg naar de legitimiteit van de homeopaat, vertelde mijn moeder dat natuurgeneeswijzen niet per definitie occult of tegen het geloof waren. Dat lag anders met de gebedsgenezer, magnetiseur en handenoplegger aan de overkant. Die praktijk was niet van onze kerk, daar stak de duivel achter. Ik geloofde mijn moeders uitleg over die tweede genezer, maar onze homeopaat leek mij ook geen zuivere koffie. Later werd ik in mijn mening bevestigd, toen de Allerhoogste op klaarlichte dag zijn toornige bliksem op de Karnemelksloot liet neerdalen. Hij spleet de machtige kastanje op de hoek van Klein Amerika, precies aan de overkant van onze homeopaat, de boom waarvoor voetgangers een eeuw of langer hadden moeten wijken. Een onmiskenbare waarschuwing.

april 1996

Nieuwe Marktpassage

2005-06-11T10:30:00.000+02:00

Wie slecht ter been is, mijdt de Nieuwe Marktpassage. Misschien zijn de gepolijste tegels in werkelijkheid nauwelijks gevaarlijker dan andere, maar ze ogen als halsbrekende stukjes ijsvloer en dit effect wordt versterkt door spiegelende, eeuwig-brandende halogeenspotjes. Spekglad. Waarom in de vloer van een winkelpromenade marmer of geslepen hardsteen is gebruikt, laat zich raden. Voor de chique. Spiegelende vloeren behoren bij paleizen, balzalen en rijkdom. Bij hoge, beschilderde plafonds met parelende kroonluchters. Bij macht en luxe. Glanzende steen imponeert, doet de wandelaar terugdeinzen, geeft automatisch een reflex van ontzag. Net als de hoge trappen van een overheidgebouw doen. Wie zich Marskramer-plastic aanschaft, wordt in de waan gebracht een koninklijke aankoop te verrichten. Maar grandeur valt moeilijk vol te houden voor een middenstander. Telkens verschijnen er boven de hoofden van de winkelenden in de Nieuwe Marktpassage kunststoffen fop-trossen van mediterraan ooft of tropische bloemen, lappen met ijskristallen en andere kunstgrepen uit het etalage-repertoire van de groenteboer. Decoraties die geen klant opvallen, die enkel worden gezien door de gemeente-ambtenaar die een raam heeft op dezelfde hoogte, maar die als ordinaire achtergrondmuziek mede de toon zetten. De toon van goedkoopte en meer-van-hetzelfde. Deze verscheurdheid tussen luxe en rommel herhaalt zich in het assortiment van de winkels. In de Nieuwe Marktpassage zijn de middenstanders het met elkaar en met zichzelf slechts over één ding eens: licht. Alles moet oogverblindend zijn. Nergens mag een spoor van schemering of schaduw heersen. Duisternis is taboe. Daarom spiegelen de tegels. Pijn aan je ogen, dat werkt. Net als op een luxe veerboot mag op het moment van binnentreden niets, niets nog herinneren aan het parkeerdek ergens daarginds, daarachter of daarboven. Aan dodelijke dampen en lugubere schaduwen. Aan de hel van automobielen.

maart 1996

De Raam

2005-06-10T16:14:00.000+02:00

Toen ik elf was, ik bedoel elf jaar oud, werd de Raam gedempt. Houten damwanden, overdwarse dennestammen om de wallekanten te schoren, graaf- en heimachines, stinkende aarde, vochtig zand en een oorverdovend lawaai. En op wat restte van het Raamwater: schuim. Geel, smerig schuim. Alles draaide plotsklaps om de gapende muil die iedere maand opschoof en die veel dieper de aarde instak dan de grachtbodem ooit had gedaan. Om een gat waarin mannen met overalls en helmen, geassisteerd door een hijskraan, brok na brok van een onwaarschijnlijk dikke pijp legden. Om een gat waarin de rammelende ophaalbruggen, de door het water schemerende fietssturen, verfblikken en bleekmiddelenflacons, de smalle kades met hun ongelijke, door krijt van aardewerkfabrieken overdekte bestrating - een gat waarin alle mysteries van de Raam verdwenen. Aanhollend door een steeg uit de Keizerstraat werd ik tot stilstand gegromd door de graafmachine, tot halt gedonderd door een brakende laadbak, tot inertie gedwongen door het kreunen van een balk onder de slag van zijn beul. Pas toen alles klaar was, zag ik de omgeving terug. Verschrikkelijk. Wat oogden de grachthuisjes ineens klein en vervallen. Wat was de schaal van de bebouwing plotseling misplaatst. Zonder weerspiegeling van wolken was de Raam niet meer dan... breedte. Niet anders dan onbehaaglijke wanverhouding en leegte. Er was een gaping ontstaan die zich niet liet vullen met auto's.
Nu, vijfendertig, veertig jaar later, vallen mij nog altijd die breedte, die wanverhouding en die leegte op. Er is niets veranderd. Zelfs op de plaatsen waar woonblokken verrezen die concurreren met de wijdte van de straat, blijft de orde gestoord. Het lijkt erop dat niemand durft te besluiten tot een massieve, dubbele, donkere rij bomen. Of tot een nieuwe gracht. Parkeerplaatsen of een woonerf, dat is ons lot. Democratie, zogezegd. Inspraak.

januari 1996